تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان ھىندونېزىيە، پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئىيوردانىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرى، شۇنداقلا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە قاتار ۋەكىللىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەتلىرىدىن كېيىن، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى قارارىنىڭ غەززەگە ئەسكەر ئەۋەتىش ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.
تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان ئىسرائىلىيەنىڭ قورشاۋىدىكى غەززەگە ئەسكەر ئەۋەتىش قارارىنىڭ، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىن چىقىدىغان قارارنىڭ مەزمۇنىغا باغلىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
فىدان دۈشەنبە كۈنى ئۆتكۈزگەن مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا، تۈركىيەنىڭ غەززەگە تەكلىپ قىلىنغان خەلقئارالىق تىنچلىق ساقلاش قىسىملىرىغا قاتنىشىشى توغرىسىدا توختىلىپ: «بىز سۆھبەتلەشكەن دۆلەتلەر، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىن چىقىشى مۆلچەرلىنىۋاتقان قارارنىڭ ئېنىقلىمىسىغا قاراپ ئەسكەر ئەۋەتىش ياكى ئەۋەتمەسلىكنى قارار قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشمەكتە» دېدى.
فىدان ھىندونېزىيە، پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئىيوردانىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرى، شۇنداقلا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە قاتار ۋەكىللىرى قاتناشقان ئىستانبۇلدىكى غەززە يىغىنىغا رىياسەتچىلىك قىلدى. يىغىندا، دۆلەتلەر تەكىتلىگەن مۇھىم بىر مەسىلىنىڭ، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ قارارىغا ئاساسەن سالاھىيىتى بېكىتىلىدىغان شۇنداقلا قانۇنىي ئاساسى ئېنىق بولغان بىر تىنچلىق ساقلاش قىسمىنى تەشكىللەش بولغانلىقىنى بىلدۈرۈپ: «دۆلەتلەر ئاساسىي جەھەتتىن خەلقئارالىق تىنچلىقنى ساقلاش قىسىملىرىنىڭ ھوقۇقى ۋە ۋەزىپە ئېنىقلىمىسىغا ئاساسەن قارار چىقىرىدۇ. ئەگەر بۇ ھوقۇق، ئۆزلىرىنىڭ پىرىنسىپلىرى ۋە سىياسەتلىرىگە خىلاپ بولسا، ئەسكەر ئەۋەتىش ئۇلارغا قىيىنغا توختايدۇ» دېدى.
جۇمھۇر رەئىس رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننىڭ بۇ ھەقتىكى باياناتلىرىنىڭ، تۈركىيەنىڭ تىنچلىقنى بەرپا قىلىش يولىدا قەدەم تاشلاشقا ۋە زۆرۈر بەدەل تۆلەشكە تەييار ئىكەنلىكىنى «ئېنىق كۆرسەتكەنلىكىنى» بىلدۈرگەن فىدان: «لېكىن، ئوتتۇرىغا چىقىدىغان ھۆججەتلەرنىڭ ۋە رامكىنىڭ بىز قوللايدىغان خاراكتېردە بولۇشىمۇ مۇھىم. شۇڭا، بۇ مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك دىپلوماتىك ئالاقىلەر ۋە تىرىشچانلىقلىرىمىز داۋام قىلماقتا» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.
ئۇ، كۈچنىڭ قانۇنىي ئېنىقلىمىسىنى بېكىتىش جەريانىدا، ئالدى بىلەن بىر لايىھە ئۈستىدە ئورتاق پىكىرگە كېلىنىشى، ئاندىن بۇ لايىھەنىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ دائىمىي ئەزالىرى تەرىپىدىن رەت قىلىنماستىن تەستىقلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. تۈركىيە ۋە ھەمكارلاشقۇچى دۆلەتلەرنىڭ بۇ جەرياننىڭ ھەر بىر باسقۇچىغا مۇناسىۋەتلىك خىزمەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى.
فىدان بۇنىڭ «نازۇك» بىر جەريان ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى ھەمدە: «بۇ جەرياندا ئىنتايىن دىققەتچان بولۇشىمىز لازىم. پەلەستىن مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن تاشلىنىدىغان ھەر قانداق قەدەم، ھازىرقى بىر مەسىلىنى ھەل قىلىش بىلەن بىرگە كەلگۈسىدە يېڭى قىيىنچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان قۇرۇلمىلىق ئاساس شەكىللەندۈرمەسلىكى كېرەك. بىز بۇنىڭغا ئىنتايىن دىققەت قىلماقتىمىز» دېدى.
مىنىستىر فىدان غەززەدىكى باشقۇرۇش سىستېمىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ۋە خەلقئارا جامائەتنىڭ بۇ مەسىلە توغرىسىدىكى پىكىرلىرى ھەققىدىكى سوئالغا جاۋاب بېرىپ مۇنداق دېدى: «ئاساسەن بۇ مەسىلىدە ئارىمىزدا ئورتاق تونۇش بار. بىزنىڭمۇ، پەلەستىنلىكلەرنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە بىرەر قىيىنچىلىقىمىز يوق. لېكىن ئىسرائىلىيە ۋە باشقا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان خەلقئارالىق ئامىللارنىڭ باشقىچە كۆز قارىشى بار. بۇ ئىككى خىل پىكىرنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن دىپلوماتىك سۆھبەتلەر، مۇنازىرىلەر ۋە زېمىن تەييارلاش خىزمەتلىرى داۋام قىلماقتا.»
ئۇ تەييارلىنىدىغان تېكىست ۋە قۇرۇلىدىغان سىستېمىنىڭ، ئەۋزەللىكلەرنىڭ كىملەرگە قارىتىلغان بولىدىغانلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ: «بىزنىڭ پىرىنسىپىمىز، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى باشقۇرۇشى ۋە ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشىدۇر» دېگەنلەرنى تەكىتلىدى.
خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇنى ئۈنۈملۈك يولغا قويۇش ئۈچۈن دىپلوماتىك، مەمۇرىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرگەن فىدان، بەزى ئورۇنلاشتۇرۇشلارنىڭ ئەستايىدىللىق بىلەن قىلىنىشى كېرەكلىكىنى ۋە تېخىمۇ ئىجادچان چارىلەرنى ئىزدەۋاتقانلىقلىرىنى ئېيتتى.
ئۇ يەنە: «ھازىر بىر ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى بار، لېكىن تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ دائىمىي ھەل قىلىش يولىغا ئاتلىنىشقا تىرىشقاندا، پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ماھىيىتىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتلەر قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. بۇلار ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ھەل قىلىنمىغان ئىختىلاپلاردۇر» دېدى.
ئۇ سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «يەنە، ئىككى يىللىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئۇرۇشتىن كېيىن، يېڭى بىر تەپەككۇر شەكلى ۋە بىخەتەرلىك چۈشەنچىسى بارلىققا كەلدى» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى ھەمدە بۇ مەسىلىلەرنى يېڭى بىر سىستېما بىلەن ھەل قىلىشنىڭ ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ۋە شۇڭا ھەمكارلاشقۇچىلار بىلەن بىرلىكتە خىزمەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقلىرىنى بىلدۈردى.
مەمۇرىي قاتلامنىڭ غەززە تىنچلىق پىلانى دائىرىسىدىكى ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرىگە مۇناسىۋەتلىك سوئاللارغا جاۋاب بەرگەن فىدان مۇنداق دېدى: «قانداق ھۆججەت تەييارلانمىسۇن ياكى قانداق تەشەببۇس قىلىنمىسۇن، ئالدى بىلەن پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ئۇزۇن ۋاقىتتىن بۇيان قوبۇل قىلىنغان ۋە ئېتىراپ قىلىنغان ئېنىقلىمىسى ئۆزگەرمەسلىكى كېرەك. ئاخىرىدا، 1967 – يىلىدىكى چېگرا ئىچىدىكى بىر پەلەستىن دۆلىتى ۋە ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسىنىڭ يولغا قويۇلۇشى، خەلقئارا قانۇن ۋە ئەمەلىيەت نۇقتىسىدىن پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ئېنىقلىمىسىدۇر.»
ئۇ ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ كۆز قاراشنى ھېچقاچان قوبۇل قىلمىغانلىقىنى ۋە قوبۇل قىلىشقا قىزغىن قارىمايۋاتقانلىقىنى، لېكىن تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ زور كۆپ قىسمىنىڭ بۇنى قوبۇل قىلغانلىقىنى بىلدۈردى.
فىدان مۇھىم ئىشلىرىنىڭ غەززەدىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى ئاخىرلاشتۇرۇش ۋە ئۇرۇش توختىتىشنىڭ تېزدىن داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ يەنە: «لېكىن، بىز بۇنىڭ ۋاقىتلىق بىر ئەھۋال بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز، چۈنكى پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ئومۇمىي ئېنىقلىمىسىنىڭ بۇ ئەھۋال ئارقىلىق ئۆزگەرتىلىشىگە يول قويۇلماسلىقى كېرەك. شۇڭا بۇ يەردە دىپلوماتىك جەھەتتىن دىققەت ۋە ئېھتىيات قىلىش زۆرۈر» دېدى.
ئۇ يەنە، غەززە مەسىلىسىنى تۇتقا قىلغان ئاخىرقى يىغىنلارنىڭ، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بىلەن سېنتەبىر ئېيىدا نيۇيوركنىڭ ئۆزىدە ۋە ئۆتكەن ئاي مىسىرنىڭ شەرمۇششەيخ شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن يىغىننى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى بىر جەرياننى باشلىغانلىقىنى ۋە دۇنيا مىقياسىدا قوللاشقا ئېرىشكەنلىكىنى ئېيتتى.
كېلىشىملەر دائىرىسىدە، ئەسىرلەر ۋە مەھبۇسلارنى ئالماشتۇرۇش باشلاندى، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەملىرى غەززەگە كىرىشكە باشلىدى، ئىسرائىلىيە كۈچلىرى قىسمەن چېكىندۈرۈلدى ۋە شىمالىي غەززەگە قايتىشلار ئەمەلگە ئاشتى.
فىدان كېلىشىمنىڭ تولۇق يولغا قويۇلۇشىدا قىيىنچىلىقلارنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئىسرائىلىيەنىڭ ئۇرۇش توختىتىشقا كۆپ قېتىم خىلاپلىق قىلغانلىقىنى ھەمدە كۈندىلىك 600 يۈك ماشىنىسى ۋە 50 يېقىلغۇ تانكېرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك بولغان ياردەم يەتكۈزۈش خىزمەتلىرىگە توسقۇنلۇق قىلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىدى.
ئۇ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىسرائىلىيەگە بېسىم قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرۈپ، ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندىن بۇيان غەززەدە كەم دېگەندە 250 پەلەستىنلىكنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئېيتتى.
ئۇ يەنە، غەززەنىڭ ئىدارە قىلىنىش شەكلى ھەققىدە توختىلىپ، ھاماسنىڭ ھوقۇقنى پەلەستىن رەھبەرلىكىدىكى بىر كومىتېتقا ئۆتكۈزۈپ بېرىشكە تەييار ئىكەنلىكىنى ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشلارنىڭ پەلەستىن ھوقۇقلىرىنى قوغداش بىلەن بىرگە مۇستەھكەم داۋاملىشىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
مىنىستىر خاقان فىدان غەززەنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىنىڭ، پەلەستىننىڭ ئۈمىد ۋە بىرلىكىنى قايتا جانلاندۇرۇش ھەمدە خەلقئارالىق ۋەكىللىكىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.
سەۋرچانلىق، قەتئىيلىك ۋە خەلقئارالىق ماسلاشتۇرۇشنى كۈچەيتىشكە چاقىرغان تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان، ھېچقانداق ھەرىكەتنىڭ ئۇرۇش توختىتىشنى ياكى ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتماسلىقى كېرەكلىكى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇردى.
