ترامپ: ئىران ئېنېرگىيە ئەسلىھەلىرىگە قارىتىلغان ھۇجۇملارنى 10 كۈن توختاتتۇق؛ سۆھبەت ياخشى كېتىۋاتىدۇ

ترامپ ئىراننىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش تەكلىپىنى «بىر تەرەپلىمە ۋە ئادالەتسىز» دەپ قاراپ رەت قىلغانلىقىغا قارىماي، ئىران بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سۆھبەتلەرنىڭ «ئىنتايىن ياخشى» كېتىۋاتقانلىقىنى مەدھىيەلىدى.

28-فېۋرالدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە ھۇجۇملارنى باشلىغاندىن بۇيان، ئۇرۇش مىڭلىغان كىشىنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، قوشنا دۆلەتلەرگە يېيىلدى ۋە تېز سۈرئەتتە ئۆرلىگەن ئېنېرگىيە باھاسى يەر شارى ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بەردى.

پەيشەنبە كۈنى ئاق سارايدا ئۆتكۈزۈلگەن مىنىستىرلار كابىنېتى يىغىنى جەريانىدا، ترامپ كېلىشىم ھاسىل قىلىنمىغان تەقدىردە ئىرانغا بولغان بېسىمنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەھدىت سالدى. بىراق كېيىنچە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېسابىدا ئېلان قىلغان ئۇچۇرىدا، ئىران ئېنېرگىيە ئەسلىھەلىرىگە قارىتىلغان ھۇجۇملارنى 10 كۈن بويىچە، يەنى 2026-يىلى 6-ئاپرېلغىچە (تۈركىيە ۋاقتى 7-ئاپرېل سائەت 03:00) توختىتىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ترامپ Truth Social دىكى ئۇچۇرىدا: «سۆھبەتلەر داۋاملىشىۋاتىدۇ ۋە ‹ساختا خەۋەر تاراتقۇلىرى› ۋە باشقىلارنىڭ خاتا باياناتلىرىغا قارىماي، ئىنتايىن ياخشى كېتىۋاتىدۇ» دېدى. ئۇ ئارقىدىن Fox News نىڭ «The Five» پىروگراممىسىغا بەرگەن باياناتىدا، ئىرانلىقلارنىڭ يەتتە كۈنلۈك تىنىچلىق تەلەپ قىلغانلىقىنى ئېيتتى. تېھران دائىرىلىرى بولسا، ھازىرغىچە بۇ مەسىلىگە ئاشكارا ئىنكاس قايتۇرمىدى. لېكىن «Wall Street Journal» نىڭ تىنچلىق سۆھبىتى مۇرەسسەچىلىرىنى مەنبە قىلغان خەۋىرىگە قارىغاندا، ئىران ئېنېرگىيە ئەسلىھەلىرىگە قارىتىلغان ھۇجۇملارنى 10 كۈن توختىتىپ تۇرۇشنى تەلەپ قىلمىغان.

كاپىتانسىز تېز سۈرئەتلىك كېمىلەر ۋە ئىقتىسادىي تەسىرلەر

ئۇرۇش دېڭىز تىرانسپورتىنى زور دەرىجىدە توسقۇنلۇققا ئۇچرىتىپ، خام نېفىت باھاسىنىڭ تەخمىنەن %40 ئۆرلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاسىياغا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) توشۇش مىقدارىدا تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككى ھەسسە ئۆرلەش كۆرۈلدى. ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە ئازوت ئاساسىدىكى ئوغۇتلارنىڭ باھاسى بولسا تەخمىنەن %50 ئۆرلىدى.

ترامپنىڭ ئۈمىدۋار قاراشلىرىغا قارىماي، ئىران ئىسرائىلىيەنى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بازىلىرىنى بومباردىمان قىلىپ، ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە ھۇجۇملىرىغا جاۋاب قايتۇرۇشنى داۋاملاشتۇردى. شۇنداقلا پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىگە زەربە بېرىپ، ھورمۇز بوغۇزى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان ئوتتۇرا شەرق يېقىلغۇ ئېكسپورتىنى تەلتۆكۈس توسۇپ قويدى.

پېنتاگون ئىرانغا قارىتىلغان ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە چارلاش ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن كاپىتانسىز تېز سۈرئەتلىك كېمىلەرنى (drone speedboats) ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ ۋاشىنگتوننىڭ ئاكتىپ بىر توقۇنۇشتا بۇ خىل ئاپپاراتلارنى ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى تۇنجى قېتىم جەزملەشتۈرۈشىدۇر.

ترامپ بوغۇزنىڭ ئېچىلىشى ۋە تېھراننىڭ يادرو پىروگراممىسىنىڭ ئاخىرلاشتۇرۇلۇشىغا ئوخشاش تەلەپلەرگە بوي سۇنمىغان تەقدىردە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىراننىڭ «ئەڭ قورقۇنچلۇق چۈشى» بولىدىغانلىقىنى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇردى. ئۇ ئىران نېفىتىنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا ئېلىشنىڭ بىر تاللاش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن بۇ ھەقتىكى تەپسىلاتلارنى ئاشكارىلىمىدى.

دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار ۋە داۋاملىشىۋاتقان توقۇنۇشلار

بىر ئىرانلىق ئەمەلدار پاكىستان ۋاسىتىچىلىكىدە تېھرانغا يەتكۈزۈلگەن 15 ماددىلىق ئامېرىكا تەكلىپىنىڭ چارشەنبە كۈنى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ۋە ئىراننىڭ دىنىي رەھبىرىنىڭ ۋەكىلى تەرىپىدىن تەپسىلىي تەكشۈرۈلگەنلىكىنى ئېيتتى. ئەمەلدار بۇ تەكلىپنىڭ پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ھېس قىلىشلىرىغا قارىماي، دىپلوماتىيەنىڭ تېخى ئاخىرلاشمىغانلىقىنى بىلدۈردى.

بىراق توقۇنۇشلار شىددەت بىلەن داۋاملاشتى. پەيشەنبە كۈنى ئىران ئىسرائىلىيەگە ناھايىتى كۆپ ساندا باشقۇرۇلىدىغان بومبا قويۇپ بېرىپ، تېل ئاۋىۋ، خايفا ۋە باشقا رايونلارغا زەربە بەردى. ئىسرائىلىيە ئارمىيەسىنىڭ بايان قىلىشىچە، كەم دېگەندە بىر باللىستىك بومبا تېل ئاۋىۋغا تەگكەن، باشقىلىرى بولسا ئۆيلەرگە ۋە ماشىنىلارغا زىيان يەتكۈزگەن. ئىسرائىلىيە جىددىي قۇتقۇزۇش مۇلازىمەت بىرلىكى، ھىزبۇللاھنىڭ شىمالدىكى ناھارىيا شەھىرىگە قويۇپ بەرگەن راكېتا يامغۇرىدىن كېيىن بىر كىشىنىڭ ھاياتىدىن ئايرىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى. ئىراندا بولسا، جەنۇبتىكى بەندەر ئابباس شەھىرى بىلەن شىراز شەھىرىنىڭ سىرتىدىكى بىر كەنت بومباردىمان قىلىندى. ئىسفاھاندا بىر ئۇنىۋېرسىتېت بىناسىنىڭ ۋەيران قىلىنغانلىقى خەۋەر قىلىندى.

ھورمۇز بوغۇزى مەسىلىسى ۋە مۇرەسسە پىلانى

ترامپ پەيشەنبە كۈنى سۆھبەتلەردىكى ياخشى نىيىتىنىڭ ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئىراننىڭ ئارىسىدا پاكىستان بايرىقى قادالغان پاراخوتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 10 نېفىت تانكىرىنىڭ ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتۈشىگە رۇخسەت قىلىشىنى تەۋسىيە قىلدى. پىرېزىدېنت ئوتتۇرا شەرقكە مىڭلارچە ئەسكەر ئەۋەتتى؛ بۇلارنىڭ بىر قىسمى رايونغا يېتىپ باردى؛ تەپسىلاتلار يەنىلا يېتەرلىك بولمىسىمۇ، بۇ ئەھۋال بىر قۇرۇقلۇق ھۇجۇمىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىغا دائىر پەرەزلەرنى كۈچەيتتى.

ترامپنىڭ ئالاھىدە ئەلچىسى ستىۋ ۋىتكوف ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش سۆھبەتلىرى ئۈچۈن ئاساس يارىتىدىغان «15 ماددىلىق بىر ھەرىكەت تىزىملىكى» ئەۋەتكەنلىكىنى جەزملەشتۈردى. مەنبەلەرگە ۋە دوكلاتلارغا قارىغاندا، بۇ تىزىملىك ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسىنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشىدىن تارتىپ، باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ چەكلىنىشىگە ۋە بوغۇز كونتروللۇقىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشىگىچە بولغان تەلەپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

پاكىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىران ئارىسىدىكى «ۋاسىتىلىك سۆھبەتلەر»نىڭ ئىسلامئاباد تەرىپىدىن يەتكۈزۈلگەن ئۇچۇرلار ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى؛ تۈركىيە ۋە مىسىرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان باشقا دۆلەتلەرنىڭمۇ ۋاسپىچىلىق تىرىشچانلىقلىرىنى قوللىغانلىقىنى ئېيتتى.

ھەر قانداق شەكىلدىكى سۆھبەتنىڭ ئىنتايىن قىيىن ئۆتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. ئىرانلىق مەنبەلەر ئۇرۇش باشلىنىشتىن بۇيان ئىراننىڭ پوزىتسىيەسىنى قاتتىقلاشتۇرغانلىقىنى؛ كەلگۈسىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەرگە قارشى كاپالەت، تالاپەتلەر ئۈچۈن تۆلەم ۋە بوغۇزنىڭ رەسمىي كونتروللۇقىنى تەلەپ قىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. رايون خاراكتېرلىك مەنبەلەر ئىراننىڭ مۇرەسسەچىلەرگە لىۋاننىڭمۇ ھەر قانداق بىر ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىگە كىرگۈزۈلۈشى كېرەكلىكىنى يەتكۈزگەن. ترامپ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىراندا كىم بىلەن سۆھبەتلىشىۋاتقانلىقىنى ئېنىق ئېيتمىدى؛ چۈنكى ئوتتۇرا شەرق مىقياسىدىكى ئۇرۇشتا ئۆلتۈرۈلگەن مىڭلارچە كىشى ئارىسىدا ناھايىتى كۆپ ساندا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار بار.