بېنيامىن نېتانياھۇ ھوقۇقىنى مۇستەھكەملەش ۋە جاۋابكارلىقتىن قېچىش ئۈچۈن سىياسىي بۆلۈنۈشلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، نۆۋەتتىكى نازۇك ھالەتتە تۇرۇۋاتقان سىياسىي پارتىيەلەر ئارا ئىتتىپاقداشلىقنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە ئىسرائىلىيە ئىقتىسادىنى مۇقىمسىزلاشتۇرۇش خەۋپىگە تەۋەككۇل قىلماقتا.

ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى بېنيامىن نېتانياھۇ، ھۆكۈمىتىنى ئەدلىيە خادىملىرىنى تەيىنلەش ئىشلىرىدا تېخىمۇ كۈچلۈك كونترول قىلىش ھوقۇقى بىلەن تەمىنلەيدىغان ھەمدە دۆلەت ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ مۇستەقىللىقىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلىتىدىغان دەتالاشلىق ئەدلىيە ئىسلاھاتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن قايتىدىن ھەرىكەتكە ئۆتتى.

بۇ يىلنىڭ باشلىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەدلىيە ئىسلاھاتى تەكلىپى ئىسرائىلىيە تارىخىدىكى ئەڭ كەڭ كۆلەملىك نامايىشلارغا سەۋەب بولغان ۋە نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنى ئالاقىدار قانۇنغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈشنى ۋاقىتلىق توڭلىتىشقا مەجبۇرلىغانىدى.

نېتانياھۇ ھۆكۈمىتى ئىسلاھاتلارنىڭ دېموكراتىيەنى كۈچەيتىشنىڭ تەقەززاسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ يوللۇقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئىتتىپاقداشلىرىمۇ ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ پارلامېنتنىڭ ئىشلىرىغا گۇمانلىق شەكىلدە ئارىلىشىشىنى توختىتىشنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە؛ ئەمما رېئاللىق بۇنىڭدىن خېلىلا پەرقلىق.

جاۋابكارلىققا تارتىلىش ئەندىشىلىرى

نېتانياھۇنىڭ ئەدلىيە تۈزۈمىنى ئۆزگەرتىش مەسىلىسىنى قايتىدىن قوزغىتىشى، بۇ ھەپتىدىكى پارا ئېلىش، ئالدامچىلىق قىلىش ۋە ئىشەنچنى سۇيىئىستېمال قىلىش بىلەن ئەيىبلىنىپ سوتقا چىقىشىدىن كېيىنكى ۋاقىتقا توغرا كەلدى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئاممىنىڭ ھاماس باشچىلىقىدىكى گۇرۇپپىلارنىڭ 7-ئۆكتەبىردىكى ئىسرائىلىيەگە قىلغان ھۇجۇملىرىنىڭ ھېسابىنى سوراش توغرىسىدىكى تەلەپلىرىمۇ كۈچەيمەكتە. كەڭ كۆلەملىك ئەدلىيە تەكشۈرۈشى نېتانياھۇ مەمۇرىيىتىنىڭ ھۇجۇملارغا قارىتا تەييارلىقىنىڭ بار  ياكى يوقلۇقى ھەققىدىكى زىيانلىق تەپسىلاتلارنى ئاشكارىلىيالايدۇ ۋە نېتانياھۇنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنى جاۋابكارلىققا تارتالايدۇ.

بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئىسلاھاتلار پىرىنسىپ دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلىشتىنمۇ بەكرەك باش مىنىستىر ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمىتىنى نازارەت ۋە ئاقىۋەتلەردىن قوغداشقا قارىتىلغاندەك كۆرۈنمەكتە.

ھۇجۇمدىن ئامان قالغانلار ۋە ئەسىرلەرنىڭ تۇغقانلىرىنىڭ باشلامچىلىقىدا يېقىندا ئېلان قىلىنغان كەسكىن كومىسسىيە دوكلاتىدا، نېتانياھۇ يۇقىرى دەرىجىلىك قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنى بۇزۇش ۋە 7-ئۆكتەبىر ھۇجۇمىغا شارائىت يارىتىپ بەرگەن ئەھۋاللارنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن ئەيىبلەندى.

ئەگەر ئالىي سوت مەھكىمىسى نېتانياھۇنىڭ قىلمىشلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەكشۈرۈشلەرنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن پارتىيەچىلىك قىلمايدىغان بىر سوتچىنى تەيىنلىسە، باش مىنىستىر ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشىۋاتقان بىر سېنارىيە، يەنى كەڭ كۆلەملىك غەزەپ-نەپرەت تېخىمۇ كۈچىيىپ كېتىشى مۇمكىن.

دۆلەت تەكشۈرۈش كومىسسىيەسى قۇرۇلغان تەقدىردە، نېتانياھۇنىڭ ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى قىلمىشلىرىنى ئەستايىدىل تەكشۈرۈش ۋە قانۇنىي دەۋا ئۈچۈن ئاساس ھازىرلاش ئۈچۈن نۇرغۇن گۇۋاھچىلارنى كەلتۈرەلەيدۇ. بۇ نېتانياھۇنىڭ ھۇجۇملارنى خۇپسەنلىك بىلەن ئىنكار قىلىش تىرىشچانلىقىغا ۋە گۇناھنى ئارمىيەنىڭ ئۈستىگە ئارتىش نىيىتىگە توسالغۇ بولالايدۇ.

 ئەمما ئاممىۋى بېسىم تەسىرىنى كۆرسىتىشكە باشلىدى. نېتانياھۇنىڭ سىرداش ھەمراھى ۋە ئەدلىيەدە ئۆزگەرتىش پىلانىنىڭ باش پىلانلىغۇچىسى بولغان ئىسرائىلىيە ئەدلىيە مىنىستىرى يارىۋ لېۋىن، ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ كېلەر يىلى يانۋار ئېيىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە يېڭى بىر باش سوتچى تەيىنلەش توغرىسىدىكى چاقىرىقلارغا دۇچ كەلدى.

بۇ ئەھۋال باش مىنىستىرنىڭ باش سوتچى تەيىنلەش جەريانىنى كېچىكتۈرۈش ۋە نېتانياھۇ بىلەن ئاشقۇن ئوڭچىل ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان بىر سوتچىنى تەيىنلەش تىرىشچانلىقلىرىنى قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ۋاقىتنىڭ قىسقىلىقى نەزەردە تۇتۇلغىنىدا، باش مىنىستىرنىڭ ئەدلىيە قانۇنىغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈش پىلانىغا قارشى تۇرىدىغان سول ئېقىمدىكى سوتچى ئىسخاق ئامىتنىڭ ئۆسۈشىنىڭ بارغانسېرى ئېنىقلىشىشى، نېتانياھۇنىڭ كۈچىنى قوغدىشىنى كۈنسېرى قىيىنلاشتۇرماقتا.

نېتانياھۇ ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش يولىدىكى رىقابەت جەريانىدا، ئەدلىيە ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىش بېسىمىنى كۈچەيتىشىنىڭ ئىسرائىلىيە خەلقىنى ئۆزىدىن تېخىمۇ يىراقلاشتۇرۇۋېتىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىدىن ئىبارەت رېئاللىقنى ئۇنتۇپ قالغاندەك كۆرۈنىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر بۇ مەسىلىگە، غەززەدە ھېلىھەم تۇتۇلۇپ تۇرۇلۇۋاتىدۇ، دەپ قارىلىۋاتقان ئەسىرلەرنىڭ قويۇپ بېرىلىشى قاتارلىق تېخىمۇ جىددىي مەسىلىلەردىن دىققەتنى بۇرۇۋېتىشقا ئۇرۇنۇش ئامىلى دەپ قارىماقتا.

نېتانياھۇ ئەسىرلەرنىڭ ئامېرىكانىڭ ياردىمى بىلەن قويۇپ بېرىلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئۆلگەنلىكىدىن ئەندىشە قىلىنىۋاتقان تەخمىنەن ئوتتۇز نەچچە ئەسىر ھەققىدە تېخىچە باياناتلارنى ئېلان قىلمىدى. ئايلاردىن بېرى داۋاملىشىۋاتقان خەلق نامايىشلىرى ئۆكتىچىلەرنىڭ جىمجىتلا يوقاپ كەتمەيدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.

ئىتتىپاقداشلىق قىيىنچىلىقلىرى

ئەدلىيەنىڭ ھوقۇقلىرىنى چەكلەش ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىش نېتانياھۇنىڭ مۇقىمسىز ئىتتىپاقداشلىقى ئىچىدىكى بۆلۈنۈشلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. ئۆتكەن يىلى ھۆكۈمەتكە قارشى زور كۆلەملىك نامايىشلار ئاشقۇن ئوڭچىل ھۆكۈمەتنى نۇرغۇن نامايىشچىلار بىلەن يۈزلەشتۈرگەن، كۈچ ئىشلىتىش دەۋالىرىنىڭ ئېچىلىشىغا سەۋەب بولغان ۋە بۇ ئەھۋال جىددىيچىلىكنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتكەنىدى.

ئىسرائىلىيە باش مۇپەتتىشى ھوقۇقىدىن قالايمىقان پايدىلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان ئاشقۇن ئوڭچىل دۆلەت بىخەتەرلىك ئىشلىرى مىنىستىرى ئىتامار بېن-گېۋىرنى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىشى ئۈچۈن بېنيامىن نېتانياھۇغا بېسىم ئىشلەتمەكتە. شۇ سەۋەبتىن، ئەدلىيە ئىسلاھاتلىرى ئۈچۈن يېڭى بېسىم پەيدا قىلىش، نېتانياھۇنىڭ كۆپ سانلىقنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن قوللىشىغا موھتاج بولۇۋاتقان بېن-گېۋىرگە قارشى تۇرغۇزۇلغان دېلونى ئەمەلدىن قالدۇرۇش دەۋاسىنى كۈچەيتىدۇ.

نېتانياھۇنىڭ ئاشقۇن-ئورتودوكس ئىتتىپاقداش گۇرۇپپىلىرىمۇ نېتانياھۇنىڭ ئالدىدىكى يەنە بىر مۇھىم توسالغۇ. باش مىنىستىر ئۇلارنىڭ ئاساسلىق تەلىپى بولغان ئاشقۇن-ئورتودوكس يەھۇدىيلارنىڭ ھەربىي مەجبۇرىيەتتىن كەچۈرۈم قىلىنىش تەلىپىنى قاندۇرماي تۇرۇپ، ھەرقانداق بىر ئەدلىيە ئىسلاھاتىنى يولغا قويۇشتا قىينىلىدۇ. نېتانياھۇ ھازىرغىچە بىرلەشمە ھۆكۈمەتتىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆز مەنپەئەتلىرىنىڭ ياخشى قوغدىلىدىغانلىقىغا ئىشەندۈرۈشتە قىينالدى.

باش مىنىستىر، تەلەپلەر ئۈچۈن بېسىم قىلسا، ئاشقۇن-ئورتودوكسلارنىڭ ھەربىي مەجبۇرىيەتتىن كەچۈرۈم قىلىنىش ئېھتىماللىقىنى يوق قىلىۋېتىدىغان ئىسرائىلىيە ئالىي سوت مەھكىمىسى بىلەن مۇمكىن بولغان بىر ھېسابلىشىش خەۋپىنى ئۈستىگە ئالغان بولىدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، بۇ تەلەپلەرنى كۆرمەسكە سالسا، ئەدلىيە ئىسلاھاتلىرىنى رېكورد ۋاقىت ئىچىدە ئەمەلگە ئاشۇرۇش نىشانى توسالغۇغا ئۇچرىشى مۇمكىن.

ھۆكۈمەتنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەۋاتقان مۇشۇ كۈنلەردە بىرەر ئاسان چىقىش يولىمۇ يوق. ئاشقۇن-ئورتودوكسلارنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى كىشىلىرى ھۆكۈمەتنىڭ ھەرىكەت قىلماسلىقىغا جامائەتلىرىگە قارشى «ئۇرۇش» ئېلان قىلىش دەپ تەبىر بېرىشكە باشلىدى.

ھەتتا سابىق باش پوپ يىتسخاك يوسېفمۇ ئىشسىز ئىسرائىلىيەلىكلەرنى ئەسكەرلىككە بېرىشنى رەت قىلىشقا چاقىرىپ، ھۆكۈمەتكە قارشى قارشىلىقنىڭ كۈچەيگەنلىكىنىڭ سىگنالىنى بەردى. نېتانياھۇ ئەدلىيە ئىسلاھاتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشقا قارار قىلسا، بۇ ئەھۋال ئەشەددىي ئوڭچىلارنى ئاۋارە قىلىش تاكتىكىسى دەپ قارىلىشى مۇمكىن. كۈچىيىۋاتقان جىددىيچىلىك مۇقىمسىز بىرلەشمە ھۆكۈمەت ئىتتىپاقداشلىقىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە ھەتتا ئاغدۇرۇۋېتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.

ئىقتىسادىي خەۋپ

نېتانياھۇنىڭ بارلىق بۇ سىياسىي دىرامىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئەدلىيە ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىش ئىستەكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلەر ئىسرائىلىيە ئۈچۈن مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ئامىل بولۇپ قېلىشى مۇمكىن دېگەننى تەكىتلەش مۇھىم.

ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۆزگەرتىشلەر قەرز ئېلىش چىقىملىرىنى كۆپەيتىش، ئىسرائىلىيەنىڭ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىنى ئاجىزلىتىش ۋە شەكەلنىڭ قىممىتىنى چۈشۈرۈش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. چۈنكى ھۆكۈمەتكە قارشى نامايىشلارنىڭ قايتا باشلىنىشى چەت ئەللىك مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ئىشەنچىسىنى تەۋرىتىپ قويۇش، نەتىجىدە قەرز ئېلىش چىقىملىرىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.

تارىخ مۇھىم يول باشلىغۇچى: ئۆتكەن يىلدىكى چوڭ نامايىشلار ئىقتىسادنى يىمىرىلىش گىردابىغا ئېلىپ كەلگەن ۋە مىليارد دوللارلىق زىيانغا سەۋەب بولغانىدى. 2025-يىلى خەۋپ-خەتەرلەر تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ.

نېتانياھۇ ھۆكۈمىتى تەخمىنەن 60,000 ئىسرائىلىيە شىركىتى تاقىلىش خەۋپى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ھازىرقى شارائىتتا، تەرەققىياتقا يۈزلەنگەن ئىسلاھاتلارنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ھەقىقەتەن قىينىلىۋاتىدۇ.

يېڭى بىر ئاممىۋى قارشىلىق تەھدىتى غەززە ئۇرۇشى نەتىجىسىدە تەۋرەنگەن ئىقتىسادتىكى مۇقىمسىزلىقنى كۈچەيتىۋېتىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ھۆكۈمەتنىڭ چىقىملارنى تېجەش تەدبىرلىرىنى يولغا قويۇش بېسىمىغا دۇچ كېلىدىغانلىقىغا ئىشارەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال ئېغىرلىشىۋاتقان خامچوت يېتەرسىزلىكىنى كونترول قىلىش تىرىشچانلىقىنى قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن.

نېتانياھۇنىڭ دەتالاشلىق ئەدلىيە ئىسلاھاتلىرىنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشىنىڭ ئىسرائىلىيەنىڭ ئاتالمىش «دېموكراتىيەسى»نى قوغداش بىلەن ئانچە مۇناسىۋىتى يوق.

ئەكسىچە، بۇ 7-ئۆكتەبىر مەغلۇبىيەتلىرىنىڭ ھېسابىنى بېرىشتىن قېچىش ئۇرۇنۇشىدۇر. ئەمەلىيەتتە، خەلقنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپ، سىياسىي بېسىملار كۈچەيگەنسېرى، نېتانياھۇنىڭ ئىسرائىلىيە ئەدلىيە تۈزۈمىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش تىرىشچانلىقلىرى ھۆكۈمىتىنى يىمىرىلىشنىڭ گىردابىغا ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.