تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى مەنبەلىرىدىن ئىگىلەنگەن ئۇچۇرغا قارىغاندا، فىدان 15-ماي جۈمە كۈنى قازاقىستاننىڭ تۈركىستان شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان ت د ت غەيرىي رەسمىي باشلىقلار يىغىنىدا جۇمھۇر رەئىس رەجەپ تاييىپ ئەردوغانغا ھەمراھ بولىدۇ ۋە شۇ كۈنى يىغىن ئالدىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ت د ت تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشى يىغىنىغا قاتنىشىدۇ.
ت د ت نىڭ 2025-يىلى 7-ئۆكتەبىردە گەبەلەدە ئۆتكۈزۈلگەن 12-نۆۋەتلىك باشلىقلار يىغىنىدا دۆلەت باشلىقلىرى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان باياناتتا، تۈركىيەنىڭ تەشەببۇسى بىلەن ت د ت تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنىڭ تېخىمۇ كۆپ قېتىم بىر يەرگە جەم بولۇشى مەسىلىسى خاتىرىلەنگەن ئىدى.
بۇ دائىرىدە، تۈركىيەنىڭ ساھىبخانلىقىدا 7-مارت ئىستانبۇلدا ۋە 18-ئاپرېل بەشىنچى قېتىملىق ئانتاليا دىپلوماتىيە مۇنبىرى مەزگىلىدە ت د ت تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشىنىڭ غەيرىي رەسمىي يىغىنلىرى ئۆتكۈزۈلدى.
«ئائىلە مەجلىسى» دەپ تەسۋىرلەنگەن تەشكىلاتنىڭ تەركىبىدە يېقىنقى مەزگىللەردە ھەر ساھەدە ئېشىۋاتقان ھەمكارلىقنىڭ نامايەندىسى سۈپىتىدە تۈركىستاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان بۇ قېتىملىق يىغىن بىلەن، ت د ت ئەزا دۆلەتلىرىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى ئاخىرقى ئۈچ ئاي ئىچىدە ئۈچىنچى قېتىم بىر يەرگە جەم بولىدۇ.
تۈركىيە، ساھىبخان قازاقىستان ۋە نۆۋەتچى رەئىس ئەزەربەيجاندىن سىرت، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى بىلەن ت د ت باش كاتىپىنىڭ قاتنىشىشى مۆلچەرلىنىۋاتقان يىغىندا، تەشكىلات تەركىبىدىكى ھەمكارلىق ساھەلىرىگە دائىر كېڭەشلەرنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى ۋە بولۇپمۇ ئىران ۋە غەززەنى ئاساس قىلغان ھالدا، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى ۋە رايون خاراكتېرلىك مەسىلىلەر ھەققىدە پىكىر ئالماشتۇرۇش كۈتۈلمەكتە.
يىغىننىڭ ئاخىرىدا «ت د ت كاتىبات باشقارمىسىنىڭ ئورگان ۋە رەقەملىك ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكە دائىر تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشى قارارى»نىڭ ئىمزالىنىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
مىنىستىر فىداننىڭ مەزكۇر يىغىندا قىلىدىغان سۆزىدە، تۈرك دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي دىيالوگ، تىجارەت، ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش بىخەتەرلىكى، ئۆزئارا يېقىن ئالاقە، مەدەنىيەت ۋە مائارىپ، شۇنداقلا رەقەملىك ئۆزگىرىش ساھەلىرىدىكى ھەمكارلىقنىڭ چوڭقۇرلىشىپ داۋاملىشىۋاتقانلىقىدىن مەمنۇن ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىشى پىلانلانماقتا.
بۇنىڭدىن سىرت، فىداننىڭ جۇمھۇر رەئىس ئەردوغاننىڭ چاقىرىقىغا ئاساسەن، قىبرىس تۈركلىرى ۋە شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتى (ش ق ت ج)نىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتە لايىق بولغان ئورنىغا ئېرىشىشى ئۈچۈن، تۈرك دۇنياسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ھەمكارلىشىپ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
سۆزىدە ئىراندا يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنىڭ يەرشارىۋى بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادقا كۆرسەتكەن سەلبىي تەسىرىنىڭ ھەممە ئادەم تەرىپىدىن ھېس قىلىنىۋاتقانلىقىنى، بۇ ۋەقەلەرنىڭ تۈرك دۇنياسى ئۈچۈن ئۆزئارا رىشتىنى كۈچەيتىشنىڭ مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ بەرگەنلىكىنى بىلدۈرۈشى مۆلچەرلەنگەن فىداننىڭ، ھورمۇز بوغۇزىنىڭ گېئو-سىياسىي نىشانلار ئۈچۈن قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەسلىكىنى ۋە دېڭىز قاتنىشى ئەركىنلىكى پىرىنسىپىغا رىئايە قىلىشنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىشى پىلانلانماقتا.
فىداننىڭ پاكىستان ۋە باشقا رايونلۇق شېرىكلەر بىلەن بىرلىكتە ئىختىلاپنىڭ مەڭگۈلۈك شەكىلدە ئاياغلىشىشى ئۈچۈن دىپلوماتىك تەشەببۇسلارنى قوللاشنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىشى، تۈركىيەنىڭ غەززەگە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەملىرىنى ئۈزۈلدۈرمەي يەتكۈزۈش ئۈچۈن تىرىشچانلىقىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن ماسلىشىش ئىچىدە غەززەنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئۆز ئۈستىگە ئالغان مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىشى ھەمدە يىغىن پۇرسىتىدىن پايدىلىنىپ ت د ت ئەزا دۆلەتلىرىدىكى مەنسەپداشلىرى بىلەن ئىككى تەرەپلىك كۆرۈشۈشلەرنى ئېلىپ بېرىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى
«تۈرك تىلىدا سۆزلىشىدىغان دۆلەتلەر ھەمكارلىق كېڭىشى» 2009-يىلى 3-ئۆكتەبىردە تۈركىيە، ئەزەربەيجان، قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان ئوتتۇرىسىدا ئىمزالانغان ناخچىۋان كېلىشىمى بىلەن قۇرۇلدى؛ مەزكۇر كېڭەشنىڭ نامى 2021-يىلى ئىستانبۇل باشلىقلار يىغىنىدا ئېلىنغان قارار بىلەن «تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى» (ت د ت) دەپ ئۆزگەرتىلدى.
تەشكىلاتنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرى ئىچىدە، تۈرك دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ئىشەنچ مۇھىتىنى مۇستەھكەملەش، سىياسىي ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىش، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە چوڭقۇرلاشتۇرۇش، تۈرك دۇنياسىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي مىراسلىرىنى خاتىرىلەش ۋە تونۇشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئورۇن ئالغان.
كاتىبات باشقارمىسى ئىستانبۇلدا بولغان ت د ت نىڭ نۆۋەتتە 5 ئەزاسى (تۈركىيە، ئەزەربەيجان، قىرغىزىستان، قازاقىستان، ئۆزبېكىستان) ۋە 4 كۆزەتكۈچىسى (ۋېنگىرىيە، تۈركمەنىستان، ش ق ت ج، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى) بار.
