تۈركىيە دۇنيا مىقياسىدىكى دېڭىز - ئوكيانلارنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينىماقتا

ئوچۇق دېڭىزلار كېلىشىمى خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدە دېڭىز بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن يېڭى بىر دەۋرنى باشلاپ، قوغداش رايونلىرىدا بېلىق تۇتۇشنى مەنئىي قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پائالىيەتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ئۈچۈن قانۇنىي رامكا ھېسابلىنىدۇ.

رەسمىي ئىسمى «دۆلەتنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكى سىرتىدىكى دېڭىز رايونلىرىدا بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنى قوغداش ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل ئىشلىتىش كېلىشىمى» دەپ ئاتالغان، تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە «ئوچۇق دېڭىزلار كېلىشىمى»، كۈچكە ئىگى بولۇشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان 60 دۆلەتنىڭ تەستىقىنى ئالغاندىن كېيىن، 17-يانۋار شەنبە كۈنى كۈچكە ئىگە بولىدۇ. بۇ خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدە دېڭىزلارنىڭ بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقىنى قوغداش يولىدىكى مۇھىم بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن 2023-يىلى قوبۇل قىلىنغان كېلىشىم، ئوچۇق دېڭىزلاردىكى قوغداش رايونلىرىنى قۇرۇش ئۈچۈن قانۇنىي رامكا ھېسابلىنىدۇ، شۇنداقلا سەزگۈر دېڭىز ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا زىيان يەتكۈزۈش ئېھتىمالى بولغان پائالىيەتلەر ئۈچۈن مۇھىت تەسىرىنى كۆزىتىشنى نىشان قىلىدۇ.

ھازىرغىچە، دۇنيادىكى دېڭىز - ئوكيانلارنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككى قىسمىنى قاپلىغان، ئەمما ئەتراپلىق قانۇنىي قوغداشتىن مەھرۇم بولغان ئوچۇق دېڭىزلار ئۈچۈن يولغا قويۇلغان قوغداش تەدبىرلىرى كۆپىنچە دۆلەت ئىچى ۋە قىرغاق سۇلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالغان ئىدى.

 تۈركىيە كېلىشىمنىڭ بىر تەرەپدارى

دېڭىزلارنى قوغداش ئىنستىتۇتىنىڭ «دېڭىزلارنى قوغداش خەرىتىسى» گە ئاساسلانغاندا، دۇنيا مىقياسىدىكى تەخمىنەن 16 مىڭ 600 دېڭىز قوغداش رايونى ئوكيانلارنىڭ %9.6 نى تەشكىل قىلىدىكەن. ئەمما بۇلارنىڭ پەقەت %3.2 ىلا بېلىقچىلىققا ئوخشاش پائالىيەتلەرگە قاتتىق چەكلىمە قويۇلغان يۇقىرى ياكى تولۇق قوغداش ئاستىدا تۇرماقتا ئىكەن.

ئانادولۇ ئاگېنتلىقىغا بايانات بەرگەن تۈركىيە دېڭىز تەتقىقاتلىرى فوندى جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى بايرام ئۆزتۈرك، بۇ كېلىشىمنى يەر شارى خاراكتېرلىك دېڭىز - ئوكيانلارنى قوغداش ئىشلىرىدا يېڭى دەۋر ئاچقان مۇھىم بىر قەدەم دەپ ئاتىدى.

ئۆزتۈرك ئوچۇق دېڭىزلاردىكى قوغداش رايونلىرىنىڭ پۈتكۈل خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدە بېلىق تۇتۇشنى چەكلىمەيدىغانلىقىنى، ئەكسىچە، قوغداش رايونلىرىدا تولۇق چەكلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق پائالىيەتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر قانۇنىي رامكا شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ئۇ يەنە، «دۆلەتنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكى سىرتىدىكى دېڭىز رايونلىرىدا بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنى قوغداش ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل ئىشلىتىش كېلىشىمى» نىڭ ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشىنىڭ ئوچۇق دېڭىزلاردىكى بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقىنى قوغداشتا ۋە دېڭىز - ئوكيانلارنى باشقۇرۇشتىكى چوڭ بوشلۇقلارنى تولدۇرۇشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغانلىقىنى ئېيتتى.

بۇرسا تېخنولوگىيە ئۇنىۋېرسىتېتى دېڭىزچىلىق ئىشلىرى تەتقىقاتلىرى فاكۇلتېتىدىن لەۋەنت بىلگىلى، كېلىشىمنىڭ ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بايراقلىرى قادالغان پاراخوتلارنىڭ ۋە خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدىكى مەشغۇلاتلارنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى مەسئۇلىيەتچانلىق ۋە ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى قوغداش ئۆلچەملىرىگە ئۇيغۇن بولۇشىنى تەقەززا قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

نويابىر ئېيىدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىلىمات ئۆزگىرىشى يىغىنى تۈركىيەنىڭ ئاقدېڭىز قىرغىقىدىكى شەھىرى ئانتاليادا ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ رەھبەرلەر باشلىقلار يىغىنىنىڭ بولسا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانماقتا.

بىلگىلى ئانادولۇ ئاگېنتلىقىغا بەرگەن باياناتىدا، تۈركىيەنىڭ «دۆلەتنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكى سىرتىدىكى دېڭىز رايونلىرىدا بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنى قوغداش ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل ئىشلىتىش كېلىشىمى» نىڭ بىر تەرەپدارى سۈپىتىدە بۇ مۇساپىگە ئاكتىپ قاتنىشىشىنىڭ، ئوكيان-كىلىمات مۇناسىۋىتى كۈنتەرتىپىدە مۇھىم ئورۇن تۇتۇشى كۈتۈلۈۋاتقان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىلىمات ئۆزگىرىشى يىغىنىغا ساھىبخان بولۇش ئورنىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىگەنلىكىنى ئېيتتى.