ھەر قېتىملىق كىلىمات باشلىقلار يىغىنىغا، ئاساسلىقى ئۇنىڭدىن قولغا كەلگەن ئەمەلىي نەتىجىلەرگە قاراپ باھا بېرىلىدۇ. 9-نويابىردىن 20-نويابىرغىچە، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت ۋەكىللىرى ب د ت نىڭ يىللىق كىلىمات يىغىنى، يەنى 31-نۆۋەتلىك تەرەپلەر يىغىنىغا (COP31) قاتنىشىش ئۈچۈن ئانتاليادا جەم بولىدۇ. مەزكۇر يىغىننىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان-بولمىغانلىقىنى ئۆلچەيدىغان ئەڭ ياخشى مىزان شۇكى: يىغىندا بېرىلگەن ۋەدىلەرنىڭ ئەمەلىي نەتىجىسى شەھەرلىرىمىزدە، بازارلىرىمىزدا، ئەخلەت مەيدانلىرىدا، ھەتتا ئۆيلىرىمىزدىكى ئەخلەت چېلەكلىرىدىمۇ كۆرۈلۈشكە باشلامدۇ-يوق؟ دەل مۇشۇ نۇقتا ئىنتايىن مۇھىم.
يىغىن مەزگىلىدە، ھۆكۈمەت ۋەكىللىرى پەقەت COP31 دىن باشقا يەنە، پارىژ كېلىشىمى ۋە كيوتو كېلىشىمنامىسى بويىچە قارار چىقىرىدىغان ئورگان سۈپىتىدىمۇ يىغىن چاقىرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، كىلىمات خىزمىتىگە ئىلمىي جەھەتتىن مەسلىھەت بېرىدىغان ۋە قارارلارنىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىنى نازارەت قىلىدىغان ئىككى ياردەمچى ئورگانمۇ يىغىننىڭ تۇنجى ھەپتىسىدە ئۆزلىرىنىڭ 65-نۆۋەتلىك يىغىنىنى ئۆتكۈزىدۇ.
بۇ قېتىمقى يىغىنغا تۈركىيە ساھىبخانىلىق قىلىدۇ. شۇنداقلا، ھۆكۈمەتلەرنى شەھەرلەر، كارخانىلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىلەن بىر يەرگە جەم قىلىدىغان «ھەرىكەت كۈنتەرتىپى»گىمۇ يېتەكچىلىك قىلىدۇ. تۈركىيە بىلەن ئاۋسترالىيە ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىق مېخانىزمىغا ئاساسەن، ئاۋسترالىيەلىك كىرىس بوۋېن (Chris Bowen) سۆھبەت رەئىسلىكىگە تەيىنلەندى. ئۇ سۆھبەتلەرنى تۈركىيە بىلەن يېقىندىن كېڭەشكەن ھالدا ئېلىپ بارىدۇ.
****
بۇ قېتىمقى سۆھبەتتە مۇزاكىرە قىلىنىدىغان مەسىلىلەر خېلىلا كۆپ...
ھۆكۈمەتلەر، پارىژ كېلىشىمىگە ئاساسەن دۇنيا مىقياسىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجىلەرنى ئومۇميۈزلۈك باھالاپ چىقىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، «ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ ئادىل ئۆتۈش خىزمەت پىروگراممىسى» ۋە «شەرم ئەششەيخنىڭ پارنىك گازى قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش خىزمەت پىروگراممىسى» قاتارلىق مۇھىم تېمىلارمۇ مۇزاكىرە قىلىنىدۇ. ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ «دۆلەت بويىچە بېكىتىلگەن تۆھپىلەر» (NDC) دەپ ئاتىلىدىغان مىللىي كىلىمات پىلانلىرىغا دائىر قوشۇمچە يېتەكچى كۆرسەتمىلەرنى تۈزۈپ چىقىشمۇ يىغىن كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈلگەن.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، كېلىشىمنىڭ 13-ماددىسىغا ئاساسەن ئاشكارا دوكلات بېرىش تۈزۈمىنى قوللاش، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىشنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك نىشانىنى بەلگىلەش، كىلىمات ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىققان يوقىتىش ۋە زىيانلارنى بىر تەرەپ قىلىش، كىلىمات ساھەسىگە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش، شۇنداقلا 6-ماددا بويىچە خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش قاتارلىق چوڭقۇر قاتلاملىق مەسىلىلەرمۇ ئەتراپلىق مۇزاكىرە قىلىنىدۇ.
ئەمەلىيەتتە، بۇ مەسىلىلەرنىڭ بەزىلىرى ئىلگىرىكى يىغىنلاردا تولۇق ھەل قىلىنماي ئانتاليا يىغىنىغا قېلىپ قالغان. مەسىلەن، «ئادىل ئۆتۈش خىزمەت پىروگراممىسى»نى ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە ئائىت خىزمەتلەر ئالدىنقى نۆۋەتلىك تېخنىكىلىق يىغىندىن بۇ قېتىملىق يىغىنغا قالدۇرۇلغانىدى. شۇنداقلا، پارنىك گازىنى ئازايتىش خىزمەت پىروگراممىسىنى يەنىمۇ داۋاملاشتۇرۇش-داۋاملاشتۇرماسلىق توغرىسىدىمۇ ئاخىرقى قارارنى چىقىرىشقا توغرا كېلىدۇ. دۆلەتلەرنىڭ مىللىي كىلىمات پىلانلىرىغا دائىر يېتەكچى كۆرسەتمىلەرمۇ يەنە بىر قېتىم مۇزاكىرە ئۈستىلىگە قويۇلىدۇ.
شۇڭلاشقا، COP31 نىڭ مۇۋەپپەقىيىتى ــــ كۈنتەرتىپكە قانچىلىك كۆپ مەسىلىنىڭ كىرگۈزۈلگەنلىكى بىلەن ئەمەس، بەلكى سۆھبەتتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نىشانلارنى ئەمەلىيەتتە يولغا قويۇشقا قانچىلىك ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرەلىگەنلىكى بىلەن ئۆلچىنىدۇ.
****
يىغىن رەئىسلىكى؛ دىئالوگ ئورنىتىش، ئورتاق پىكىرگە كېلىش ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشنى بۇ نۆۋەتلىك يىغىننىڭ ئاساسلىق يۆنىلىشى قىلىپ بېكىتتى. رەئىسلىك تەرەپ، COP31 دە بېرىلگەن ۋەدىلەرنىڭ نەتىجىسىنى ئەمەلىي جەھەتتىن ئۆلچىگىلى بولىدىغان بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى. شەك-شۈبھىسىزكى، كىلىمات يىغىنىغا باھا بېرىشنىڭ ئەڭ توغرا ئۆلچىمىمۇ دەل مۇشۇ.
«نۆل تاشلاندۇق» تەشەببۇسى بولسا دەل مۇشۇ ئەمەلىي خىزمەتلەرنىڭ يادروسىدا تۇرىدۇ. بىراق بۇ يەردە بىر نۇقتىنى ئېنىق ئايرىۋېلىشىمىز كېرەك: تاشلاندۇق ئايرىش، ئايلانما ئىقتىساد ۋە مېتان قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش قاتارلىق مەسىلىلەر رەسمىي سۆھبەت كۈنتەرتىپىگە ئايرىم بىر ماددا سۈپىتىدە كىرگۈزۈلمىگەن. ئەمما، بۇ مەزمۇنلار COP31 رەئىسلىكىنىڭ رەسمىي «ھەرىكەت كۈنتەرتىپى»دە ئېنىق كۆرسىتىلگەن. بۇنىڭدا، «نۆل تاشلاندۇق» دېگەن ئۇقۇم ــــ ئايلانما ئىقتىساد ئەندىزىسىنى تېخىمۇ كېڭەيتىش ئارقىلىق، تاشلاندۇقلارنى مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىپ، ئۇنىڭ كىلىماتنى قوغداش جەھەتتىكى يوشۇرۇن كۈچىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇش، دەپ شەرھلەنگەن. شۇنداقلا، رەئىسلىك تەرەپنىڭ پائالىيەت ئورۇنلاشتۇرۇشىدا، باشلىقلار يىغىنىنىڭ تۇنجى كۈنىگە، يەنى 11-نويابىرغا توغرا كېلىدىغان كۈن «نۆل تاشلاندۇق كۈنى» قىلىپ بېكىتىلگەن.
بۇ پەرقنىڭ ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيىتى بار. چۈنكى، رەسمىي سۆھبەتلەردە ئاساسلىقى ئورتاق قارارلار چىقىرىلىدۇ، قائىدە-تۈزۈملەر ۋە يېتەكچى كۆرسەتمىلەر بېكىتىلىدۇ. ئەمما «ھەرىكەت كۈنتەرتىپى» دائىرىسىدە بولسا، ھۆكۈمەتلەر، شەھەرلەر، كارخانىلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار دەل ئاشۇ قارارلارغا ئاساسەن كونكرېت تۈرلەرنى ئەمەلىي يولغا قويىدۇ ھەمدە ھەمكارلىق ئورنىتىدۇ. «نۆل تاشلاندۇق» تەشەببۇسى؛ پارنىك گازىنى ئازايتىش، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىش ۋە مۇھىت ئۈچۈن مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈشتىن ئىبارەت بۇ ئۈچ چوڭ ساھەنىڭ ھەممىسىگە كۈچلۈك ئەمەلىي ياردەم بېرەلەيدۇ؛ ئۇنىڭ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىش ئۈچۈن بۇ ساھەلەر بىلەن رىقابەتلىشىشىنىڭ قىلچىمۇ ھاجىتى يوق.
تاشلاندۇق مەسىلىسى يەنە بىر جەھەتتىن، يەرلىكتىكى مۇھىت خىزمەتلىرىنى دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي كىلىمات پىلانلىرى بىلەن ئورگانىك بىرلەشتۈرۈشكىمۇ كەڭ يول ئاچىدۇ. ب د ت كىلىمات كاتىبات باشقارمىسى 2025-يىلى ئۆكتەبىردە دۆلەتلەرنىڭ مىللىي تۆھپە پىلانلىرى توغرىسىدا ئۇنىۋېرسال بىر دوكلات ئېلان قىلدى. بۇ دوكلاتقا 64 يېڭى پىلان كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، بۇ پىلانلارنى سۇنغان دۆلەتلەرنىڭ 2019-يىلى قويۇپ بەرگەن پارنىك گازى مىقدارى شۇ يىلقى دۇنيا ئومۇمىي قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ تەخمىنەن %30 ىنى ئىگىلەيتتى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ب د ت كىلىمات ئۆزگىرىشى رامكا ئەھدىنامىسى (UNFCCC) ئورگىنىمۇ، دائىرىسى بۇنچىلىك چەكلىك بولغان ئەۋرىشكىلەرگە ئاساسەنلا پۈتۈن دۇنياغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئەتراپلىق بىر يەكۈن چىقىرىشقا بولمايدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەردى.
ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلاش مەسىلىسىدىمۇ ئوخشاشلا ئىنتايىن ئېھتىياتچان ۋە ئىنچىكە بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ. COP31 دە ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان تاشلاندۇق ۋە مېتانغا دائىر تەشەببۇسلارنى لايىھەلىگەندە، ئۇلارنىڭ قويۇپ بېرىلىدىغان گاز مىقدارىغا زادى قانچىلىك تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى ئېنىق ئۆلچەپ چىقىشقا، بۇ ھەقتە ئوچۇق-ئاشكارا دوكلات بېرىشكە ۋە قولغا كەلگەن نەتىجىلەرنى دۆلەتنىڭ كىلىمات پىلانىنى ئىجرا قىلىش سىستېمىسىغا باغلاشقا كاپالەتلىك قىلىش لازىم. شۇنداق قىلغاندىلا، بۇ خىزمەتلەر قۇرۇق كۆرگەزمە قىلىنىدىغان، بىر-بىرى بىلەن ئالاقىسى بولمىغان يۈزەكى تۈرلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ.
****
دەل مۇشۇ نۇقتىدا، «نۆل تاشلاندۇق ۋەخپىسى»نىڭ كونكرېت ۋە ئاكتىپ رولى گەۋدىلىنىدۇ. ۋەخپە رەئىسى سامەت ئاغىرباش، COP31 نىڭ كىلىمات ھەرىكىتى بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك يېتەكچىسى بولۇپ تەيىنلەندى. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ــــ سودا-سانائەت ساھەسى، پۇل مۇئامىلە ئورگانلىرى، يەرلىك شەھەر-رايونلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىلەن كەڭ دائىرىدە ھەمكارلىق ئورنىتىشتىن ئىبارەت. گەرچە ۋەخپىنىڭ رەسمىي سۆھبەتلەردە بېلەت تاشلاش ياكى قارار چىقىرىش ھوقۇقى بولمىسىمۇ ھەمدە بۇ ۋەزىپە سۆھبەت دائىرىسىنىڭ سىرتىدا بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ۋەخپىنىڭ مول تەجرىبىلىرىنى COP31 دە بېرىلگەن ۋەدىلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرىدىغان مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەرگە بىۋاسىتە يەتكۈزۈشىگە تۈرتكە بولىدۇ.
ب د ت مۇھىت پىروگراممىسى (UNEP) مۇ، ۋەخپىنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى كىلىمات ھەرىكىتىدە ئويناۋاتقان بۇ مۇھىم رولىنى ئېتىراپ قىلدى.
نۆۋەتتە، ۋەخپە تۈركىيەدە مۇھىت ئاسراش خىزمىتىنى يەرلىكتىن باشلاپ، ئاندىن پۈتۈن دۆلەت مىقياسىغا كېڭەيتىش ئەندىزىسىنى قوللانماقتا. مەسىلەن، يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن «ئىستانبۇل نۆل تاشلاندۇق ھەپتىلىكى»گە شەھەردىكى 39 ناھىيەنىڭ ھەممىسىدىن ۋەكىللەر ئاكتىپ قاتناشتى. پائالىيەت جەريانىدا دۆلەت ئورگانلىرى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، ئۇنىۋېرسىتېتلار، ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋە خۇسۇسىي ساھەلەر تەرىپىدىن 1500 دىن ئارتۇق ئەمەلىي تۈر ئىلتىماسى سۇنۇلدى. شۇنداقلا، ۋەخپە ئانتاليادا ئۆتكۈزگەن خىزمەت يىغىنىغىمۇ ھۆكۈمەت ۋە غەيرىي ھۆكۈمەت ئورگانلىرى، كەسپىي ئۇيۇشمىلار ۋە سودا-سانائەت ساھەسىدىن تەخمىنەن 400 دەك ۋەكىل قاتناشتى. ئۇلار جەمئىي 16 تېما بويىچە گۇرۇپپىلارغا بۆلۈنۈپ؛ يېمەكلىك تاشلاندۇقلىرى، سۇلياۋ ماتېرىياللار، ئايلانما سانائەت، مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋە سانلىق مەلۇمات قاتارلىق ھالقىلىق مەسىلىلەر ئۈستىدە چوڭقۇر مۇزاكىرە ئېلىپ باردى. بۇ رەقەملەر ۋەخپىنىڭ ئۆز دوكلاتلىرىدىن ئېلىنغان بولۇپ، باشلىقلار يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەلۇم بىر تېمىنى يەرلىكتە ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن قايسى ساھەلەرنىڭ ئۆزئارا ھەمكارلىشىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئانتاليا يىغىنىنىڭ كۈنتەرتىپى ئەمەلىي ئىش قىلىشقا تولىمۇ ياخشى پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ.
بۇ جەرياندا، ھۆكۈمەتلەر تاشلاندۇق ۋە مېتاننى ئازايتىش تەدبىرلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىلىمات پىلانلىرىغا رەسمىي كىرگۈزەلەيدۇ. شەھەر ۋە رايونلار يېمەكلىك ئىسراپچىلىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئورگانىك تاشلاندۇقلارنى تۈرگە ئايرىش ۋە ئەخلەت مەيدانلىرىدىن قويۇپ بېرىلىدىغان مېتاننى ئازايتىش ئۈچۈن ئارقا-ئارقىدىن ئىشقا كىرىشتۈرگىلى بولىدىغان ئىشەنچلىك يەرلىك تۈرلەرنى لايىھەلەپ چىقالايدۇ. كارخانىلار مەھسۇلات ماتېرىياللىرىنىڭ ئىشلىتىلىش ۋە ئايلىنىش تەرتىپىنى تېخىمۇ مۇھىت ئاسرايدىغان قىلىپ قايتىدىن لايىھەلىيەلەيدۇ. مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگۈچى ئورگانلار كىلىماتقا سېلىنغان مەبلەغنىڭ نەتىجىسىنىڭ ئۆلچەملىك ۋە كۆرۈنەرلىك بولۇشىنى تەلەپ قىلالايدۇ. ئاممىۋى تەشكىلاتلار بولسا بۇ خىل پىروگرامما ۋە تۈرلەرنىڭ يەرلىك ئامما تەرىپىدىن كەڭ ئېتىراپ قىلىنىشىغا ۋە ئومۇملىشىشىغا كۈچ قوشالايدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ۋەكىللەر ئانتاليادىن قايتقاندا، «نۆل تاشلاندۇق»قا دائىر كىلىمات خىزمىتى ئۈچۈن مۇنداق ئاددىي بىر ئۆلچەمنى ئېڭىغا سىڭدۈرۈپ قايتىشى كېرەك: قانچىلىك تاشلاندۇقنىڭ ئالدى ئېلىنغانلىقىنى ئېنىق ئۆلچەڭلار؛ كۆلەملەشتۈرۈپ يولغا قويغىلى بولىدىغان ئەمەلىي تۈرلەرگە مەبلەغ ئاجرىتىڭلار؛ نېمە ئىش قىلغانلىقىڭلارنى ئاممىغا ئاشكارىلاڭلار ھەمدە يەرلىكتىكى تۈرلەرنى دۆلەتنىڭ بەرگەن ۋەدىلىرى بىلەن يېقىندىن باغلاڭلار. «نۆل تاشلاندۇق ۋەخپىسى»گە شۇنداقلا ھۆكۈمەتتىن باشقا تەرەپلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئۇلارنىڭ قوشالايدىغان ئەڭ چوڭ تۆھپىسى شۇكى ــــ ئۇلار تاشلاندۇقلارنى باشقۇرىدىغان، مەبلەغنى توغرا يۆنىلىشكە سالىدىغان، سانلىق مەلۇماتلارنى توپلاپ خاتىرىلەيدىغان ۋە كەڭ ئاممىنىڭ ئىشتىراكىنى تەشكىللەيدىغان ھەرقايسى تارماق ۋە ئورگانلارنى بىر يەرگە جەم قىلالايدۇ. شۇ ئارقىلىق، بۇ نۇقتىغا قوزغالغان دىققەت-ئېتىبارنى ئەمەلىي تەكشۈرۈپ دەلىللىگىلى بولىدىغان رېئال نەتىجىگە ئايلاندۇرالايدۇ.
بۇ قېتىمقى رەسمىي «ھەرىكەت كۈنتەرتىپى» مېتان قويۇپ بېرىلىشىنى ئازايتىدىغان، تاشلاندۇقنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ۋە ماتېرىياللارنى قايتا ئىشلىتىشنى كېڭەيتىدىغان ئەمەلىي تۈرلەرنى يولغا قويۇشقا، شۇنداقلا ھەر بىر تۈرنى يۇقىرىقى ئۆلچەم بويىچە باھالاپ چىقىشقا قۇلايلىق شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. شۇنىسى ئېنىقكى، COP31 يىغىنى مۇشۇ تىرىشچانلىقلار ئارقىلىق «نۆل تاشلاندۇق»نى پەقەتلا يىغىنلاردا سۆزلىنىپ قويىدىغان قۇرۇق بىر تېمىدىن، ئەمەلىي خىزمەتتە ئىزچىل ۋە ئۈنۈملۈك قوللىنىلىدىغان بىر ھاياتلىق ئۇسۇلىغا ئايلاندۇرالايدۇ.
