ئۈچ يىل — بىر بالىنىڭ مېڭىشنى، سۆزلەشنى ئۆگىنىپ، دۇنيانى تونۇشقا باشلىشى ئۈچۈن يېتەرلىك ۋاقىت. ئەمما غەززەدە ئۆتكەن ئۈچ يىلدا، چوڭ بولۇشقا ئۈلگۈرمەي ئۆلتۈرۈلگەن بالىلار، نوپۇس خاتىرىسىدىن ئۆچۈپ كەتكەن ئائىلىلەر ۋە خارابىلىككە ئايلانغان مەھەللىلەر قالدى.
7-ئۆكتەبىر كۈنى ھاماسنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئىسرائىلىيەگە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىنغانلىقىغا، شۇنداقلا ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەگە قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق خاراكتېرىدىكى ئۇرۇشى باشلانغانلىقىغا ئۈچ يىل تولدى.
لېكىن پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئازاب-ئوقۇبىتى شۇ كۈنى باشلانغان ئەمەس. ئۇلار ئۈچۈن 7-ئۆكتەبىر — نەچچە ئون يىللىق ئىشغال، قامال ۋە مال-مۈلۈكتىن مەھرۇم قىلىش سىياسەتلىرى غەززەنى ياشىغىلى بولمايدىغان جايغا ئايلاندۇرۇشنى نىشان قىلغان ھۇجۇملار دولقۇنىغا ئۇلاشقان كۈن. دۇنيانىڭ زور بىر قىسمى بولسا بۇنىڭغا قاراپ تۇرۇشنى تاللىدى.
غەززەدىكى پەلەستىنلىكلەر ئۈچ يىلدىن بۇيان پەقەت بومباردىمانغا ئۇچراپلا قالماي، جەمئىيەت تۇرمۇشىنى داۋاملاشتۇرۇشقا زۆرۈر بولغان شارائىتلارنىڭمۇ سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىشىغا دۇچ كەلمەكتە.
ئۆيلەر، دوختۇرخانىلار، ئۇنىۋېرسىتېتلار، مەكتەپلەر، ناۋايخانىلار، سۇ تەمىنات تورى، تېرىلغۇ يەرلەر ۋە ئىبادەتخانىلار خارابىلىككە ئايلاندى. نۇرغۇن ئائىلىلەر بىر پۈتۈن ھالدا يوقىتىلدى. خەلقنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى يۇرت-ماكانىدىن ئايرىلدى؛ ئۇلارغا بىر «بىخەتەر رايون»دىن يەنە بىرىگە كۆچۈش توختىماي بۇيرۇلدى. بىراق «بىخەتەر» دېيىلگەن بۇ جايلارمۇ ھۇجۇمغا ئۇچرىدى. تەخمىنىي ھېسابلاشلارغا قارىغاندا، 74 مىڭدىن ئارتۇق پەلەستىنلىك ئۆلتۈرۈلگەن؛ ئۇلارنىڭ 21 مىڭدىن كۆپرەكى بالا.
تەخمىنەن 1 مىليون 900 مىڭ كىشى يۇرت-ماكانىدىن ئايرىلدى. ئۇلارنىڭ نۇرغۇنى بىر نەچچە قېتىم كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. 371 مىڭدىن ئارتۇق تۇرالغۇ زىيانغا ئۇچرىدى ياكى ۋەيران بولدى. مەكتەپلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ھۇجۇمغا ئۇچرىدى. غەززەدىكى دوختۇرخانىلارنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى ھازىر مۇلازىمەت قىلالمايدىغان ھالغا چۈشۈپ قالدى.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت)، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە دۇنيا بانكىسى بىرلىكتە ئېلىپ بارغان باھالاشتا، غەززەدىكى ئىنسان تەرەققىياتى سەۋىيەسىنىڭ 77 يىل كەينىگە چېكىنگەنلىكى كۆرسىتىلدى.
زوراۋانلىق غەززە بىلەنلا چەكلىنىپ قالمىدى. ئىسرائىلىيە 2023-يىلى ئۆكتەبىردىن بۇيان، ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي قۇددۇسنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىيوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدا ھۇجۇملىرىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتتى. ئىسرائىلىيە كۈچلىرى ۋە قانۇنسىز ئولتۇراقلاشقۇچىلار 1100 دىن ئارتۇق پەلەستىنلىكنى ئۆلتۈردى؛ ئۇلارنىڭ 240 تىن كۆپرەكى بالا.
ھەربىي بېسىپ كىرىشلەر، ئۆي چېقىشلار ۋە قانۇنسىز ئولتۇراقلاشقۇچىلارنىڭ ھۇجۇملىرى كۆپەيدى. قانۇنسىز ئولتۇراق رايونلارنى كېڭەيتىش ۋە يەرلەرنى تارتىۋېلىشمۇ تېخىمۇ ئەۋج ئالدى. بۇ سەۋەبلىك نەچچە مىڭلىغان پەلەستىنلىك ئۆيىدىن ۋە ئۆزى ياشاپ كەلگەن مەھەللىسىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولدى.
دۇنيانىڭ دىققىتى غەززەگە مەركەزلەشكەن بىر پەيتتە، ئىسرائىلىيە بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئىشغال ئاستىدىكى غەربىي قىرغاققا بولغان كونتروللۇقىنى كۈچەيتتى ۋە ئۇنى قانۇنسىز قوشۇۋېلىش جەريانىنى ئىلگىرى سۈردى.
غەززە بىلەن ئىشغال ئاستىدىكى غەربىي قىرغاقتا زوراۋانلىقنىڭ شەكلى ئوخشىمىسىمۇ، ئۇنىڭ كۆزلەۋاتقان مەقسىتى ئوخشاش: پەلەستىنلىكلەرنى ئۆز زېمىنىدىن يوقىتىش.
2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئۇرۇش توختىتىش ئېلان قىلىندى، ئەمما بىخەتەرلىك ھېلىھەم كاپالەتكە ئىگە بولمىدى. شۇنىڭدىن بۇيان 1400 دىن ئارتۇق پەلەستىنلىك ئۆلتۈرۈلدى.
ئىسرائىلىيە ئىشغال كۈچلىرى غەززەنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككى قىسمىنى يەنىلا كونترول قىلىپ تۇرماقتا. پەلەستىنلىكلەر بولسا ئۆز زېمىنىنىڭ كىشىلەر ناھايىتى زىچ توپلاشقان كىچىك بىر قىسمىغا قىستىلىپ قالدى.
قايتا قۇرۇش خىزمەتلىرى ئەمدىلا باشلانماقتا. ئىسرائىلىيەنىڭ چەكلىمىلىرى سەۋەبىدىن قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، داۋالاش بۇيۇملىرى، پاكىز سۇ ۋە خارابىلىكلەرنى تازىلاشقا كېرەكلىك ئېغىر ماشىنىلار غەززەگە يەنىلا يېتەرلىك كىرەلمەيۋاتىدۇ.
پەلەستىنلىكلەر ئۆلتۈرۈلۈش، يۇرت-ماكانىدىن ئايرىلىش ۋە قايتا قۇرۇش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم قېلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان شارائىتتىكى ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى تىنچلىق دېگىلى بولمايدۇ. بۇ — خەلقئارا جەمئىيەت كۆرمەسكە سېلىشنى ئاسان دەپ قارايدىغان سۈرئەتتە داۋاملىشىۋاتقان زوراۋانلىق.
ئۆتكەن ئۈچ يىلدا پەلەستىنلىكلەر «بەرداشلىق بېرىش كۈچى» ئۈچۈن قايتا-قايتا مەدھىيەلەندى. بۇ سۆز ئادەتتە ماختاش مەنىسىدە ئىشلىتىلىدۇ. بىراق ھازىر ئۇ بارغانسېرى كىشىنى بىئارام قىلىدىغان مەنىگە ئىگە بولماقتا.
پەلەستىنلىكلەرنىڭ بەرداشلىقىنى كۆككە كۆتۈرۈش، دۇنيانى بىر خەلقنىڭ قانچىلىك ئېغىر ئازابقا چىدىيالايدىغانلىقىغا ھەيرانلىق بىلەن قاراشقا ئادەتلەندۈرۈپ قويىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلارنىڭ نېمە ئۈچۈن ھېلىھەم بۇ ئازابنى تارتىشقا مەجبۇر ئىكەنلىكى سورالماي قالىدۇ.
بەرداشلىقنى تەكىتلەيدىغان بۇ خىل بايان يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنىڭ سىياسىي سەۋەبلىرىنى كۆلەڭگىدە قالدۇرىدۇ. ئۇ ھەربىي ئىشغال، ئىرقىي ئايرىمىچىلىق تۈزۈمى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا دۇچ كەلگەن خەلقنى پەقەت ھېسداشلىققا موھتاج كىشىلەر توپىدەك تەسۋىرلەيدۇ.
بۇنداق باياندا ھەق-ھوقۇق مەسىلىسى ئېھتىياج مەسىلىسىگە، سىياسىي مەسئۇلىيەت پاجىئەگە ئايلىنىپ قالىدۇ. جىنايەتچىلىرى ۋە ئۇلارنى قوللىغۇچىلار ئېنىق بولغان جىنايەتلەر بولسا خۇددى ھېچكىم سەۋەبچى بولمىغان بەختسىز ئاپەتتەك كۆرسىتىلىدۇ.
شۇنداقلا، كىشىلەرنىڭ دىققىتى پەلەستىنلىكلەرنى ئازابقا دۇچار قىلىۋاتقان سەۋەبلەردىن، ئۇلارنىڭ شۇ ئازاب ئىچىدە ھايات قېلىش ئۈچۈن كۆرسىتىۋاتقان ئەپچىللىكىگە يۆتكىلىدۇ.
بۇنداق تەسۋىر ئىسرائىلىيەنى داۋاملىق قوراللاندۇرىدىغان، ئۇنىڭ بىلەن سودا قىلىدىغان ۋە ئۇنى دىپلوماتىيە جەھەتتىن قوغدايدىغان ھۆكۈمەتلەرگە ماس كېلىدۇ. ئۇلار شۇ ئىشلارنى قىلىۋېتىپ، بىر تەرەپتىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى توغرىسىدا بايانات ئېلان قىلىدۇ.
ۋەيران بولغان ئۆيلەرنىڭ يېنىدا تاماق ئېتىۋاتقان ياكى چېدىرلاردا دەرس ئۆتۈۋاتقان پەلەستىنلىكلەرنىڭ كۆرۈنۈشلىرى، ھاياتنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئۈمىدلىك مەنزىرە سۈپىتىدە سۇنۇلماقتا.
ئەمما ئۇلارنىڭ بۇ ئەپچىللىكىنى تەقدىرلەش بىر ئاساسىي ھەقىقەتنى ئۇنتۇلدۇرماسلىقى كېرەك: ئۇ ئۆيلەر ۋەيران قىلىنماسلىقى كېرەك ئىدى. ئۇ بالىلار خارابىلىكلەر ئارىسىدا، پىلاستىك ياپقۇچلار ئاستىدا ئەمەس، مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان بولۇشى كېرەك ئىدى.
پەلەستىنلىكلەر ئادەتتىن تاشقىرى ئېغىر شارائىتقا بەرداشلىق بېرىۋاتىدۇ. بىراق ئۇلار پەقەت ھايات قېلىش ئۈچۈنلا ئادەتتىن تاشقىرى كۈچ كۆرسىتىشكە مەجبۇر بولماسلىقى كېرەك ئىدى.
7-ئۆكتەبىردىن ھالقىپ قارىغاندا…
پەلەستىنلىكلەرنىڭ تەۋرەنمەس قارشىلىقى، يەنى «سۇمۇد» (sumud)، سىرتتىن قارىغۇچىلار مەدھىيەلەپ قويىدىغان، قۇلاققا يېقىملىق بىر خۇسۇسىيەتلا ئەمەس. ئۇ — ئۆز زېمىنىدىن يوقىتىلىشنى رەت قىلىدىغان سىياسىي مەۋقە.
بەرداشلىق بېرىش كۈچىنى ھەرگىز ئادالەتنىڭ ئورنىغا قويۇشقا بولمايدۇ. غەززە ئاچارچىلىق ۋە ۋەيرانچىلىققا دۇچار قىلىنىۋاتقاندا، ئۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ ھايات قېلىش كۈرىشى ئىسرائىلىيەنى قوراللاندۇرىدىغان، ئۇنى دىپلوماتىيە جەھەتتىن قوغدايدىغان ياكى ئۇنىڭ بىلەن سودىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلارنى ئاقلىيالمايدۇ. ھېسداشلىق ئىپادىلەنگەن سۆزلەرمۇ ئۈچ يىل داۋامىدا ئاڭلىق ھالدا قىلىنغان سىياسىي تاللاشلارنى يوشۇرالمايدۇ.
ب د ت نىڭ تەكشۈرۈش كومىتېتى 2025-يىلى سېنتەبىردە ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەدە ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلغانلىقى توغرىسىدا خۇلاسە چىقاردى. خەلقئارا جەمئىيەت ئەمدى بۇ جىنايەتنىڭ خاراكتېرى ئېنىق ئەمەس، دېيەلمەيدۇ. شۇنداق بولسىمۇ، مەسئۇلىيەتنى سۈرۈشتۈرۈش تېخى ئەمەلگە ئاشمىدى. جازاسىز قېلىش مۇھىتى، ھەتتا ئۇرۇش توختىتىش ھەققىدە سۆز بولۇۋاتقان شارائىتتىمۇ، ۋەيرانچىلىقنىڭ داۋاملىشىشىغا يول ئاچتى.
بۇنىڭغا قارىتا قىلىشقا تېگىشلىك ئىش پەلەستىنلىكلەرنىڭ جاسارىتىنى مەدھىيەلەپ يەنە بىر نۇتۇق سۆزلەش ئەمەس. قورال ئېمبارگوسى يۈرگۈزۈش، جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىش ۋە مەسئۇللارنى سوتلاش كېرەك. ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىنىڭ توسالغۇسىز يەتكۈزۈلۈشىگە كاپالەتلىك قىلىش، قايتا قۇرۇش جەريانىنى پەلەستىنلىكلەرنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئېلىپ بېرىشمۇ شۇنىڭ جۈملىسىدىن.
بۇ يەنە ئىشغالغا ۋە ئىرقىي ئايرىمىچىلىق تۈزۈمىگە خاتىمە بېرىش، پەلەستىنلىك مۇساپىرلارنىڭ قايتىپ كېلىش ھوقۇقىنى قوغداش دېگەنلىكتۇر. ئۇلارغا باشقا بىر سىياسىي تۈزۈمنى مەجبۇرىي تېڭىشنىڭ ئورنىغا، ئۆز كەلگۈسىنى ئۆزلىرى بەلگىلەش ئىمكانىيىتى بېرىلىشى كېرەك.
ئۈچ يىل ئۆتكەن بولسىمۇ، پەلەستىنلىكلەر ھېلىھەم ھايات، ھېلىھەم ئاۋازىنى ياڭراتماقتا. ئۇلار ئۆز زېمىنى ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممىتىگە دائىر ھوقۇق تەلەپلىرىدىن ۋاز كەچمەيۋاتىدۇ. بۇ بەرداشلىق زور كۈچنى نامايان قىلىدۇ. ئەمما ئۇ دۇنيانى بىخۇتلۇققا باشلىماسلىقى كېرەك.
پەلەستىنلىكلەرنىڭ ھايات قېلىشى بۇ ھېكايىنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسى ئەمەس. ئۇ — ئۇلارنى مۇشۇنداق قارشىلىق كۆرسىتىشكە مەجبۇر قىلغانلارنىڭ ھەممىسىگە قارىتىلغان ئەيىبلەش.
