ئامېرىكا پىرىزېدېنتى دونالد ترامپ مىسىرغا قاھىرەنىڭ غەزىپىنى قوزغىغان غايەت زور سۇ توسمىسىدىن سۇ تەقسىملەش مەسىلىسىدە ئېفىيوپىيەگە بېسىم قىلىش ئۈچۈن، دىپلوماتىيەنى قايتا باشلاشقا تەييار ئىكەنلىكىنى ئېيتتى.
ترامپ بىرىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە، مىسىرنىڭ مەزكۇر تۈر قۇرۇلۇشىنى بومباردىمان قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېيتىپ ۋەزىيەتنى جىددىيلەشتۈرۈۋەتكەن ئىدى. ئۇ بۇ قېتىم غەززەدىكى ئۇرۇش توختىتىشقا ۋاسىتىچىلىق قىلغان ئىتتىپاقدىشى، مىسىر پىرىزېدېنتى ئابدۇل فەتتاھ ئەل سىسىنى ماختاش بىلەن بىرگە، مۇرەسسە قىلىش تەكلىپىنى بەردى.
ئاقساراي تەرىپىدىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان قىلىنغان، سىسىغا يازغان خېتىدە ترامپ مۇنداق دېدى: «مەن مىسىر بىلەن ئېفىيوپىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئامېرىكا مۇرەسسەچىلىكىنى قايتا باشلاپ، <نىل دەرياسىنىڭ سۇ تەقسىماتى> مەسىلىسىنى مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن بىر قېتىمدىلا ھەل قىلىشقا تەييارمەن.»
ئۇ يەنە: «ئامېرىكا بۇ رايوندىكى ھېچقانداق دۆلەتنىڭ نىل دەرياسىنىڭ قىممەتلىك بايلىقىنى بىر تەرەپلىمىلىك ھالدا كونترول قىلىۋالماسلىقى ۋە بۇ جەرياندا قوشنا دۆلەتلەرنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويماسلىقى كېرەكلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئېفىيوپىيە بۈيۈك گۈللىنىش توسمىسى (GERD) <كۈنتەرتىپىمدىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلە> بولىدۇ» دېدى.
ئۇ مىسىر ۋە سۇداننى مۇقىم سۇ بىلەن تەمىنلەيدىغان، شۇنداقلا ئېفىيوپىيەنىڭ تۆۋەن ئېقىندىكى بۇ ئىككى دۆلەتكە ئېلېكتر سېتىشى ياكى بېرىشىنى مۇمكىن قىلىدىغان بىر پىلاننىڭ چىقىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ئېفىيوپىيە باش ۋەزىرى ئابىي ئەھمەت 2025-يىلى سېنتەبىردە ئافرىقادىكى ئەڭ چوڭ سۇ ئېلېكتر تۈرى بولغان ۋە 4 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىنغان، ئېفىيوپىيەنىڭ ھازىرقى توك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئىككى ھەسسىدىن كۆپرەك ئاشۇرىدىغان «بۈيۈك گۈللىنىش توسمىسى» نى ئىشقا كىرىشتۈردى.
مىسىر پىرېزىدېنتى سىسى بۇ توسمىنى مەۋجۇتلۇققا تەھدىت دەپ ئاتىدى، چۈنكى سۇ قىس مىسىر سۇ ئېھتىياجىنىڭ %97 ىنى نىل دەرياسىغا تايىنىپ ھەل قىلىدۇ.
ئۆتكەن ئون يىلدا، ئامېرىكا، دۇنيا بانكاسى، رۇسىيە ۋە ئافرىقا ئىتتىپاقىنىڭ ئېفىيوپىيەدە ئىپتىخارلىقنىڭ سىمۋولى دەپ قارالغان بۇ توسما ئۈستىدىكى تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈن كۆرسەتكەن مۇرەسسە تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ھەممىسى نەتىجىسىز قالغان ئىدى.
مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارTRT World - Egypt, Sudan say Ethiopia's Nile dam represents a 'threat'
نىل دەرياسىنىڭ سۈيىنى تالىشىش
ئۇزۇنلۇقى 6650 كىلومېتىر كېلىدىغان نىل دەرياسى رىۋاندا، كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى، كېنىيە، ئۇگاندا، تانزانىيە، ئېفىيوپىيە، ئېرىترىيە، جەنۇبىي سۇدان، سۇدان ۋە مىسىر قاتارلىق 11 دۆلەتتىن ئۆتىدۇ.
مىسىر كۆپ خىل ئامىللار، بولۇپمۇ كىلىمات كىرىزىسى سەۋەبىدىن ئېغىر سۇ قىسلىقى كىرىزىسىگە دۇچ كەلمەكتە. مىسىر سۇ مەنبەسىنىڭ %90 تىن ئارتۇقى نىل دەرياسىدىن كېلىدۇ.
مىسىر بىلەن سۇدان تۆۋەن ئېقىندىكى دۆلەتلەر بولۇپ، نىل دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا يېغىن مىقدارى بىر قەدەر ئاز ھېسابلىنىدۇ.
ئېفىيوپىيە بولسا، ئېنېرگىيە جەھەتتە ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئۈچۈن بۇ توسمىغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارTRT World - Why Egypt and Sudan fear Ethiopia’s dam could threaten their water supply?
