ئۆتكەن ئۈچ يىل مابەينىدە ئىسرائىلىيە پەقەت غەززە ۋە ئىشغال ئاستىدىكى غەربىي قىرغاق بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى لىۋان، سۈرىيە، يەمەن ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىرانغا ھۇجۇم قىلىش ئارقىلىق رايوندا تۇراقسىزلىق پەيدا قىلغۇچى ئاساسلىق ئاكتىيور سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. تۈركىيە ئۇكرائىنادىن غەززەگىچە، تېھراندىن باشقا رايونلارغىچە بولغان تۈرلۈك كىرىزىسلارنى دىپلوماتىك يوللار بىلەن ھەل قىلىش چارىلىرىنى ئىزدەۋاتقان بىر پەيتتە، ئىسرائىلىيەنىڭ ئەنقەرەنىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرىنى تۈرلۈك ۋاسىتىلەر بىلەن ئۈنۈمسىزلەشتۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.
ئەنقەرەدە تۇرۇشلۇق سىياسىي ئانالىزچى گۆكخان باتۇ ئىسرائىلىيەنىڭ تۈركىيەگە قاراتقان دۈشمەنلىك پوزىتسىيەسىنىڭ، بولۇپمۇ ئۆتكەن ئىككى يىلدا تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكىنى ۋە ھەربىي تەلەپپۇزدىكى ئۇچۇرلارنىڭ قويۇقلاشقانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. تۈركىيە ئىسرائىلىيە غەززەدە قوزغىغان ھەمدە نەچچە ئون مىڭ كىشىنىڭ ھاياتىدىن ئايرىلىشىغا، رايوننىڭ زور دەرىجىدە ۋەيران بولۇشىغا سەۋەب بولغان ئۇرۇشتىن كېيىن، تېل ئاۋىۋنى ئەڭ قاتتىق شەكىلدە تەنقىد قىلغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولدى.
* * *
ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى بېنيامىن نېتانياھۇ خەلقئارا ساھەدە كۈنسېرى ئېشىۋاتقان بېسىمغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، خەلقئارالىق بىر سوت مەھكىمىسىنىڭ ئۇنىڭ توغرىسىدا تۇتۇش بۇيرۇقى چىقارغانلىقى ۋە دۆلەت ئىچىدىمۇ ئۇرۇشلارنى ئۆزىنىڭ سىياسىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى تەنقىدلەرنىڭ كۆپەيگەنلىكى قەيت قىلىنماقتا.
باتۇنىڭ قارىشىچە، ئىسرائىلىيەنىڭ تۈركىيەگە بولغان كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ئۆچمەنلىكىنى ئەنقەرەنىڭ يېقىن شەرقتە يۈكسىلىۋاتقان تەسىرى نۇقتىسىدىن باھالاش كېرەك. «بۇ پوزىتسىيەنى تۈركىيەنىڭ يېقىن شەرقتىكى ئېشىۋاتقان تەسىرى ۋە رايوندا ئىسرائىلىيەنى تەڭپۇڭلاشتۇرالايدىغان بىردىنبىر ئاكتىيور سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى نۇقتىسىدىن تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشكە بولۇشى مۇمكىن» دېگەن باتۇ ت ر ت ۋورلدقا بەرگەن باھاسىدا، تۈركىيەنىڭ رولىغا ئالاھىدە دىققەت تارتتى. تۈركىيەنىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان مۇداپىئە سانائىتى، يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى ۋە باشقا دۆلەتلەر تەرىپىدىنمۇ ئالقىشلىنىۋاتقان دېڭىز ئارمىيە ئىقتىدارىنىڭ نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنى ئەنسىزلىككە سېلىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا.
تۈركىيەنىڭ بۇ يازدا ئەنقەرەدە ھالقىلىق بىر شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى — ناتو باشلىقلار يىغىنىغا ساھىبخانلىق قىلىدىغانلىقىمۇ دىققەت قوزغىماقتا. ناتونىڭ ئىككىنچى چوڭ ئارمىيەسىگە ئىگە تۈركىيە بىلەن ئەنگلىيە ئوتتۇرىسىدا ئىمزالانغان مۇداپىئە كېلىشىمىمۇ ئەنقەرەنىڭ غەرب ئىتتىپاقى ئىچىدىكى رولىنى كۈچەيتكەن يەنە بىر ئامىل دەپ قارالماقتا.
ناتو نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟
بۇرسا پەن - تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاكادېمىكى ئەلى بۇرۇك دارىجىلىنىڭ قارىشىچە، ئىسرائىلىيە تۈركىيەنىڭ ناتو ئەزالىقىدىن بىئارام بولماقتا، چۈنكى بۇ ئەزالىق ئەنقەرەنىڭ لىۋىيەدىن سومالىغىچە ۋە سۈرىيەگىچە سوزۇلغان كەڭ جۇغراپىيەدە ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپ شەكىلدە توسالغۇ بولۇشنى قىيىنلاشتۇرماقتا. دارىجىلى ئىسرائىلىيەنىڭ ھازىرقى «رادىكال تېئوكىراتىك» ھۆكۈمىتىنىڭ تاجاۋۇزچى قەدەملىرىگە قارىماي، تۈركىيەنىڭ ئاقىلانىلىك بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان مۆتىدىل بىر سىياسىي ئاكتىيور سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى ۋە نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىغۋاگەرچىلىكلىرىگە تەڭپۇڭ شەكىلدە جاۋاب قايتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
تۈركىيەنىڭ سومالى بىلەن ئېفىيوپىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپلاردا ۋاسىتىچىلىك قىلىپ، سومالىنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوغداشقا تىرىشىۋاتقانلىقى، بۇنىڭغا قارشى ئىسرائىلىيەنىڭ سومالىلاندنى ئېتىراپ قىلىش يۆنىلىشىدىكى قەدەملىرى بىلەن رايون خاراكتېرلىك تەڭپۇڭلۇقلارنى بۇزۇشنى نىشان قىلىۋاتقانلىقى قەيت قىلىنماقتا. شەرقىي ئافرىقا مىسالىدا بولغىنىدەك، تۈركىيەنىڭ ئىران كىرىزىسىدىمۇ جىددىيچىلىكنى تۆۋەنلىتىشكە يۈزلەنگەن تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىۋاتقانلىقى بايان قىلىنماقتا. سۈرىيەدە بولسا، ئىسرائىلىيە ئوخشىمىغان مىللىي ۋە دىنىي گۇرۇپپىلارنى قوللاپ ھۇجۇملىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بىر پەيتتە، تۈركىيەنىڭ بۇ دۆلەتنىڭ كۈچلۈك بىر مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن مۇقىملىققا ئېرىشىشىگە تۆھپە قوشۇۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنماقتا.
باتۇ تۈركىيەنىڭ ناتو ئەزالىقىنىڭ نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ رادىكال سىياسەتلىرى نۇقتىسىدىن مۇھىم بىر توسالغۇ شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، ئىسرائىلىيەنىڭ تەشۋىقات پائالىيەتلىرىگە قارىماي بۇ مەسىلىدە ئۈنۈم قازىنالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە ۋە بۇنى «بوش بىر تىرىشچانلىق» دەپ سۈپەتلىمەكتە. تۈركىيەنىڭ سومالىدىن كوسوۋوگىچە بولغان نۇرغۇن ناتو ۋەزىپىلىرىگە تۆھپە قوشۇۋاتقانلىقى ۋە كوسوۋودا ئىتتىپاقنىڭ تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىسىگە رەھبەرلىك قىلىۋاتقانلىقى ئەسكەرتىلىۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى ئىسرائىلىيەنى قوللىغۇچى لوبىلار ۋە تەرەپدارلىرىنىڭ ناتو ئىچىدە تۈركىيەگە قارشى تۇيغۇ پەيدا قىلىش مەقسىتىدە تالاش-تارتىشلىق دوكلاتلارنى ئېلان قىلىۋاتقانلىقى قەيت قىلىنماقتا.
* * *
تۈركىيە مىللىي مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتى ئاكادېمىكى ئۆزگۈر كۆرپە ناتو ئەزاسى بولمىغان ئاكتىيورلارنىڭ «ناتو ئۆلچەملىرى» ئارقىلىق تەنقىد تەرەققىي قىلدۇرۇشىنىڭ، ئىتتىپاق ئىچىدىكى تالاش-تارتىشلارغا تەسىر كۆرسىتىشكە قارىتىلغان بىر ئۇرۇنۇش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. كۆرپە بەزى ئىسرائىلىيەپەرەس ئىستراتېگىيە تەتقىقات مەركەزلىرى ۋە ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ ناتونىڭ كوللېكتىپ تەھدىت چۈشەنچىسىنى رايون خاراكتېرلىك سەۋىيەدە قايتىدىن بېكىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ۋە تۈركىيەنىڭ مىللىي بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئىشلىرىنىڭ ئاڭلىق تۈردە «ئىتتىپاق ئىچىدىكى ماسلاشماسلىق» شەكلىدە سۇنۇلۇۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى.
تۈركىيەنىڭ رولىغا سوئال قويۇلۇشىنىڭ ھەربىي ئىقتىداردىن بەكرەك، يەر شارى خاراكتېرلىك سىستېمىدىكى كۆپ قۇتۇپلۇقنىڭ ئېشىشى بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى قەيت قىلىنماقتا. تۈركىيەنىڭ ئەمدى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش پەقەت ئىتتىپاقنىڭ غەربىي شىمالىي چېگراسىنى قوغدايدىغان ساندىنلا ئىبارەت بىر ئاكتىيور ئەمەسلىكى تەكىتلەنمەكتە. كۆرپە تۈركىيەنى تەنقىد قىلغۇچىلارنىڭ ناتو ئەزاسى ئەمەسلىكىنى ۋە چەكلىك ساندىكى «ئىزچىل ئېتىراز بىلدۈرىدىغان» گۇرۇپپىلاردىن تەركىب تاپقانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
ئىسرائىلىيەنىڭ تەشۋىقات پائالىيەتلىرىگە قارىماي، ھەم تۈركىيەدە ھەم غەرب جامائەتچىلىكىدە غەززەدىكى ھۇجۇملارغا ۋە غەربىي قىرغاقتىكى ئولتۇراقلاشقۇچىلارنىڭ زوراۋانلىقىغا قارىتا نارازىلىقلارنىڭ ئېشىۋاتقانلىقى بايان قىلىنماقتا. ئىسپانىيە ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئىتالىيەگە ئوخشاش ناتو ئەزاسى دۆلەتلەرنىڭ ئىسرائىلىيەنى قاتتىق تەنقىد قىلىشى، غەرب دۇنياسىدا تېل ئاۋىۋگە بولغان بىئاراملىقنىڭ ئاشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. مۇتەخەسسىسلەر ناتونىڭ ئۆتمۈشتە نۇرغۇن كىرىزىسلارنى يەڭگەنلىكىنى ۋە ھازىرقى جىددىيچىلىكلەرنىمۇ باشقۇرالايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. دارىجىلى ئىتتىپاقنىڭ ئىسرائىلىيەنىڭ تاجاۋۇزچى سىياسەتلىرىگە ۋە ئىران ئۇرۇشىغا ئەقىلگە مۇۋاپىق بىر جاۋاب بېرىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدى. «تۈركىيە بولمىسا ياۋروپانىڭ ھەقىقىي بىر بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى بەرپا قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئىسرائىلىيە ناتونىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلىيەلمەيدۇ» دېگەن باھالار بېرىلمەكتە. ئىسرائىلىيەنىڭ كۆپ سېپىللىق ھەربىي سىياسەتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچىدىمۇ چارچاشقا يول ئاچقانلىقى ۋە ئىقتىدار چەكلىمىسىگە يېقىنلاشقان بولۇشى مۇمكىنلىكى تىلغا ئېلىنماقتا.
ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق
مۇتەخەسسىسلەر تۈركىيەنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە باشقا رايونلاردا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىسرائىلىيەپەرەس تەشۋىقات پائالىيەتلىرىدىن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى، ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلەردە مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقىنى قەيت قىلماقتا. تۈركىيەنىڭ ناتو ئەزالىقىنىڭ ئەنقەرەنى مۇھىم بىر تۇتقا بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقى، ئەمما ھەقىقىي كۈچىنى مىللىي ئىقتىدارى بىلەن سىياسىي ۋە ھەربىي يوشۇرۇن كۈچىدىن ئالىدىغانلىقى بايان قىلىنماقتا. مۇداپىئە سانائىتىدىن شىمالىي ئافرىقا، ئەزەربەيجان ۋە پاكىستانغىچە سوزۇلغان تەسىر دائىرىسى تۈركىيەنىڭ رايون خاراكتېرلىك كۈچىنى مۇستەھكەملىمەكتە.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى ئىسرائىلىيەپەرەس تەرەپدارلار ۋە سابىق باش مىنىستىر نافتالى بېننېت قاتارلىق شەخسلەرنىڭ تۈركىيەنىڭ ئېشىۋاتقان تەسىرىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى، ئەمما ئەنقەرەنىڭ بۇ بېسىملارغا قارىماي تاشقى سىياسەت لىنىيەسىنى قەتئىيلىك بىلەن داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى قەيت قىلىنماقتا. كۆرپە تۈركىيەنىڭ ئېھتىماللىق بولغان قورشاۋغا ئېلىش ۋە يېگانە قالدۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. تۈركىيەنىڭ ناتو ئىچىدىكى ئورگان خاراكتېرلىك ئورنى ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئېغىرلىقىنى دىپلوماتىك بىر تۇتقا سۈپىتىدە ئىشلىتىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقى تەكىتلەنمەكتە.
