تۈركىيەنىڭ ساھىبخانلىقىدا ئانتاليادا ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) كىلىمات ئۆزگىرىشى رامكا ئەھدىنامىسىنىڭ 31-نۆۋەتلىك تەرەپلەر يىغىنى (COP31) دائىرىسىدە، مۇرات قۇرۇمنىڭ رىياسەتچىلىكىدە 100 دىن ئارتۇق دۆلەتنىڭ مىنىستىرلىرىنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن يىغىن ئۆتكۈزۈلدى. يىغىن «كۆك رايون»دىكى بوغازئىچى زالىدا ئېچىلدى.
ئومۇمىي قارار توغرىسىدىكى سۆھبەتلەردىن ئىلگىرى دىيالوگنى كۈچەيتىش ۋە مۇرەسسەگە زېمىن ھازىرلاش مەقسىتىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۆت سائەتلىك يىغىندا سۆز قىلغان قۇرۇم باشلىقلار يىغىنىدا كونكرېت، ھەممە تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە ئەمەلىيلەشتۈرگىلى بولىدىغان يول خەرىتىسى تۈزۈپ چىقىش ئۈچۈن تاشلىنىدىغان قەدەملەرنىڭ دىيالوگ ئارقىلىق ئىلگىرىلەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
قۇرۇم COP31 جەريانىدا يەرشارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشىنى 1.5 گىرادۇس دائىرىسىدە چەكلەش نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىمكانىيىتىنى ساقلاپ قېلىش، كىلىمات خەۋپلىرىگە بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى تېزلىتىشنىڭ مۇھىملىقىنىڭ مۇزاكىرە قىلىنغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ بۇنىڭ ئۈچۈن مەبلەغ، تېخنولوگىيە ۋە ئىقتىدار يېتىلدۈرۈش ئىمكانىيەتلىرىنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجغا ماسلاشتۇرۇلۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.
دۆلەتلەرنىڭ تەرەققىياتتىكى ئالدىنقى نىشانلىرى ۋە ئۆز شارائىتىنىڭمۇ بۇ جەرياننىڭ ئاساسىي ئامىللىرى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن قۇرۇم مۇنداق دېدى:
«شۇڭا ئىلگىرى سىلەر بىلەن ئورتاقلاشقان سوئالنى يەنە بىر قېتىم سورىماقچىمەن. COP31 بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن دۆلەتلەرنىڭ ئۆز شارائىتى ۋە ئالدىنقى نىشانلىرىغا ھۆرمەت قىلىش بىلەن بىرگە، بۈگۈنكى ۋەزىيەت تەلەپ قىلىۋاتقان كۈچلۈك سىگنالنى قانداق بېرەلەيمىز؟ ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى كۆزدە تۇتقان ئېنىق يول خەرىتىسىنى قانداق ئوتتۇرىغا قويالايمىز؟
سىلەردىن ئۈچ مەسىلىدە ئوچۇق پىكىر ئاڭلاشنى خالايمىز: قانداق قەدەم تاشلىيالايسىلەر؟ بۇ قەدەمنى تاشلاش ئۈچۈن نېمىگە ئېھتىياجىڭلار بار؟ باشقا بىر ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ قايسى تەكلىپىنى قوللىيالايسىلەر؟
بىر دۆلەت ئېھتىياجلىق بولغان قەدەم يەنە بىر دۆلەت قوللاشقا تەييار تۇرغان ساھەگە ماس كېلىشى مۇمكىن. بۇنى پەقەت ئۆزئارا ئوچۇق سۆزلەشكەندىلا بايقىيالايمىز. شۇڭا پەقەت ئۆز مەيدانىڭلارنى بايان قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىشىڭلارنى خالىمايمەن. باشقا بىر ۋەكىللەر ئۆمىكىدىن ئاڭلىغان ۋە ئورتاق پىكىرگە كېلەلەيمىز دەپ قارىغان تەكلىپ بولسا، ئۇنىمۇ ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويۇڭلار».
«بىرلىكتە قىلالايدىغان ئىشلىرىمىزنى مەسلىھەتلىشەيلى»
بۈگۈنكى ئۇچرىشىشنىڭ ئاخىرقى قارار يىغىنىدىن ئىلگىرى مۇرەسسەگە كېلىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان قۇرۇم، بۇ يەردە ئوتتۇرىغا قويۇلغان پىكىرلەرنىڭ ھەپتىنىڭ قالغان كۈنلىرىدىكى رەئىسلىك كېڭىشىشلىرىگە يول كۆرسىتىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
قۇرۇم تەرەپلەرنىڭ كۆزقاراشلىرى يېقىنلاشقان ساھەلەر بىلەن ئىختىلاپ داۋاملىشىۋاتقان نۇقتىلارنىڭ ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ مەۋجۇت مەيدانلارنى تەكرارلاشنىڭ ئورنىغا، ئورتاق ھەرىكەت قىلغىلى بولىدىغان ساھەلەرگە دىققەتنى مەركەزلەشتۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسەتتى.
ئومۇمىي قارار لايىھەسى ھەققىدىمۇ مەلۇمات بەرگەن قۇرۇم نۇرغۇن دۆلەتنىڭ ئورتاق ئىرادىنى كۈچەيتىش مەقسىتىدە لايىھەنى قوللىغانلىقىنى ۋە بۇ ھەقتىكى ئۈمىدلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىنى ئېيتتى.
ئورتاق نۇقتىدا بىرلىككە كېلىشنى خالايدىغانلىقلىرىنى بىلدۈرگەن قۇرۇم سۆزىنى مۇنداق داۋاملاشتۇردى:
«ھەممىمىزنىڭ مەقسىتى — پارىژ كىلىمات كېلىشىمىنىڭ 1.5 گىرادۇسلۇق نىشانىغا سادىق قېلىش شەرتى بىلەن، ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى تېزلىتىش ۋە ئۇنى تېخىمۇ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش. بۇ مەسىلىدە تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرمۇ، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرمۇ ئەمەلىيەتتە ئورتاق پىكىردە. مەسىلە نېمە؟ مەسىلە — ئالدىنقى نىشانلار، دۆلەتلەرنىڭ تەرەققىياتتىكى ئالدىنقى نىشانلىرى.
بۇ جەھەتتىمۇ مۇرەسسەگە كېلەلەيدىغانلىقىمىزغا ئىشىنىمەن. COP31 رەئىسلىكى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن سىلەرنىڭ بۇ مۇرەسسەنى ئىشقا ئاشۇرۇشىڭلارنى كۈتىدىغانلىقىمىزنى بىلدۈرىمەن. بۇ يەردە، دوستلار سورۇنىدا ئوچۇق-ئاشكارا سۆزلىشەيلى. بىرلىكتە قىلالايدىغان ئىشلىرىمىزنى مەسلىھەتلىشەيلى. قارار لايىھەسىنى سىلەر بىلەن ئورتاقلىشىمىز، بۇ قارارغا دائىر پىكىرلىرىڭلارنى يەنە سورايمىز. ئەپسۇسكى، سىياسىي مۇقىملىق يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقان بىر مەزگىلدە، بىز ئاخىرقى ئومۇمىي قارارنى ماقۇللاپ ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى خالايمىز».
«ئانتاليادىن كەلگۈسىگە يۆنىلىش بېرىدىغان كۈچلۈك ئەمەلىيلەشتۈرۈش قارارلىرى چىقىشىنى خالايمىز»
COP31 دىن كۈتىدىغان نەتىجىلەرنىمۇ بايان قىلغان قۇرۇم، ئانتاليادا چىقىرىلىدىغان ئورتاق قارارلار ئارقىلىق كەلگۈسىگە ئۇزاق مۇددەتلىك مىراس قالدۇرۇشنى نىشان قىلىۋاتقانلىقلىرىنى بىلدۈردى. ئۇ جەرياننىڭ بېشىدىن تارتىپلا ئوچۇق-ئاشكارا ئۇسۇلدا ھەرىكەت قىلغانلىقلىرىنى تەكىتلەپ: «ھازىر يېتىپ كەلگەن بۇ باسقۇچتا، بىز تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەبلەغ جەھەتتىكى ئۈمىدلىرىگە جاۋاب بېرەلەيدىغان بىر ئىپادە ئۈستىدە پىكىر بىرلىكى ھاسىل قىلىشنى خالايمىز. يەنى يېڭى بىر ۋەدە ياكى يېڭى بىر قارار كۈتمەيمىز، ئەمما بېرىلگەن ۋەدىلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ھەققىدە مەزمۇنلۇق ۋە قەتئىي بىر سۆز ئاڭلاشنى خالايمىز» دېدى. ئۇ بارلىق دۆلەتلەرنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشىگە قارشى كۈرەشتە قەتئىي پوزىتسىيەدە تۇرۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى.
COP31 جەريانىدا كوللېكتىپ روھ بىلەن ھەرىكەت قىلغانلىقلىرىنى بىلدۈرگەن مۇرات قۇرۇم مۇنداق دېدى:
«COP31 نىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىگە يېقىنلىشىۋاتقان بۇ پەيتتە يىغىن روھىنى بۇ يەردە نامايان قىلايلى، بىر-بىرىمىزنى ئاڭلايلى، ئورتاق نۇقتىلىرىمىزنى كېڭەيتەيلى ۋە ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغان ئىشلارنى كونكرېتلاشتۇرايلى دېمەكچىمەن. ئۇچرىشىشىمىزنىڭ ئاخىرىدا بىزمۇ ئۆز پىكىرلىرىمىزنى بايان قىلىمىز. بۇ يەردە ئوتتۇرىغا قويۇلغان پىكىرلەرگە ئاساسەن ئومۇمىي قارارغا ئاخىرقى تۈزىتىشلەرنى كىرگۈزىمىز».
مىنىستىر قۇرۇم يىغىندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ھېچبىر پىكىرنىڭ يىغىن زالىدىلا قېلىپ قالمايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ تەكلىپلەرنىڭ سۆھبەت جەريانلىرى ۋە ئومۇمىي قاراردا ئىمكانقەدەر ئەكس ئەتتۈرۈلىدىغانلىقىنى، ئورتاق پىكىرگە كېلىنگەن مەسىلىلەرنىڭ ئانتاليادا شەكىللىنىدىغان قارار تېكىستلىرىدە كونكرېت نىشانلار، ئەمەلىيلەشتۈرگىلى بولىدىغان قەدەملەر ۋە ئىجراسىنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرگىلى بولىدىغان ۋەدىلەر سۈپىتىدە ئورۇن ئالىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
مۇۋەپپەقىيەتنىڭ ئۆلچىمى پەقەت ھاسىل قىلىنغان مۇرەسسە ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەمەلىي تۇرمۇشتا يارىتىدىغان ھەقىقىي ئۆزگىرىشى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن قۇرۇم مۇنداق دېدى:
«بىز بۇ يىغىننى دەل مۇشۇ مەقسەتتە ئۆتكۈزدۇق. بۇ يەردە ھەر بىرىمىزنىڭ تەكلىپى بىز ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك. تۈركىيە بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن COP31 رەئىسلىكىنىڭ يەرشارى كىلىمات دىپلوماتىيەسىگە يۆنىلىش بېرىدىغان ئورتاق ئىرادىنى كونكرېت نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرۇش مەسئۇلىيىتىنى ئاۋسترالىيەلىك دوستلىرىمىز بىلەن بىرلىكتە ئۈستىمىزگە ئالىمىز.
بىز بۇ جەرياننى پەقەت كۆزىتىپلا تۇرىدىغان ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭغا يۆنىلىش بېرىدىغان؛ مۇرەسسەنى كۈتۈپ تۇرىدىغان ئەمەس، بەلكى مۇرەسسەگە ئاساس سالىدىغان رەئىسلىك ئىدىيەسى بىلەن ھەرىكەت قىلدۇق. ئاخىرقى كۈنگىچە شۇنداق داۋاملاشتۇرىمىز. مۇشۇ ئىدىيە بىلەن ئانتاليادا كۈچلۈك ئورتاق كېلىشىم ھاسىل قىلىش ئىرادىمىز قەتئىي. نىشانىمىز ئېنىق: ئانتاليادىن پەقەت كۈچلۈك باياناتلارلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىگە يۆنىلىش بېرىدىغان كۈچلۈك ئەمەلىيلەشتۈرۈش قارارلىرىنىڭ چىقىشىنى خالايمىز.»






















