تۈركىيە بەشىنچى نۆۋەتلىك «ئانتاليا دىپلوماتىيە مۇنبىرى»گە ساھىبخانلىق قىلىش ئارقىلىق، غەززە ۋە ئىران مەسىلىلىرىدىن تارتىپ ئۇكرائىنا كىرىزىسىغىچە بولغان يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىنىدىغان مەركىزىي دىپلوماتىيە سۇپىسىنى بەرپا قىلدى. مەزكۇر مۇنبەردە خەلقئارالىق ئاكتىيورلار كەڭ كۆلەمدە ۋەكىللىك قىلىنغان بولسىمۇ، غەربىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئېھتىياتچان مۇئامىلە قىلىشى دىققەتنى تارتتى.

ياۋروپانىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئوتتۇرا شەرقتىكى سۈركىلىشلەر ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى قاتارلىق نۆۋەتتىكى كىرىزىسلارنىڭ ئەڭ ئېغىر تەسىرىگە ئۇچراۋاتقان رايون ئىكەنلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ پوزىتسىيە تېخىمۇ ھەيران قالارلىقتۇر. غەرب ئەللىرى بۇ مۇھىم دىپلوماتىك سۇپىدىن پايدىلىنىشنىڭ ئورنىغا، ئىدېئولوگىيەلىك ئەندىشىلەر ۋە دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە سەل قاراش سەۋەبىدىن بۇ سۇپىغا سوغۇق مۇئامىلىدە بولدى. نەتىجىدە، تۈركىيەنىڭ مۇستەقىل بىر دىپلوماتىك ئاكتىيور سۈپىتىدىكى رولى تېخىمۇ گەۋدىلەندى.

* * * * *

تۈركىيەنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان دىپلوماتىك رولى

تۈركىيە يېقىنقى يىللاردا ئاكتىپ دىپلوماتىيەسى ۋە كۈچەيتىلگەن مۇداپىئە ئىقتىدارى بىلەن دۇنياۋى بىر ئاكتىيورغا ئايلاندى. نۆۋەتتە دۇنيادا يۈز بەرگەن ئېغىر كىرىزىسلارنىڭ كۆپىنچىسى تۈركىيەنىڭ بىۋاسىتە قوشنا جۇغراپىيەسىدە يۈز بەرمەكتە: سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشى، ئىراقتىكى مۇقىمسىزلىق، رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئەزەربەيجان-ئەرمېنىيە توقۇنۇشى، لىۋىيەدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە 7-ئۆكتەبىردىن بۇيان چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى... 28-فېۋرال ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان ھۇجۇملىرى بىلەن جىددىيچىلىك يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈرۈلدى؛ ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تاقىلىش خەۋپى ۋە ئېنېرگىيە قىيىنچىلىقى بۇ ۋەزىيەتنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسى بولدى.

بۇ تەرەققىياتلارنىڭ ھەممىسى تۈركىيەنىڭ بىخەتەرلىكىگە، ئىقتىسادىغا ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك قاراشلىرىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئەنقەرە بۇ خىل مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە يالغۇز كۆزەتكۈچى بولۇپلا قالماي، بەلكى جەريانلارنى شەكىللەندۈرگۈچى رول ئوينىدى. تۈركىيە سۈرىيە، لىۋىيە ۋە تاغلىق قاراباغ مەسىلىلىرىدە ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىپ، ۋەزىيەتنى كونترول قىلغان بولسا؛ يەنە بىر تەرەپتىن رۇسىيە بىلەن ئۇكرائىنا ئوتتۇرىسىدا ئۈنۈملۈك مۇرەسسەچىلىك رولىنى ئۈستىگە ئالدى. بولۇپمۇ ئاشلىق كىرىزىسىنى ھەل قىلىش، ئەسىرلەرنى ئالماشتۇرۇش ۋە توقۇنۇشۇۋاتقان تەرەپلەر ئارىسىدا بىۋاسىتە سۆھبەت قۇرۇش جەھەتتە ئىنتايىن ئاكتىپ خىزمەتلەرنى ئىشلىدى.

تۈركىيەنىڭ كۈچەيتىلگەن ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ئىقتىدارى بەزى كىرىزىسلارنى جىمىقتۇرۇشقا، يەنە بەزى توقۇنۇشلارنىڭ تېخىمۇ ئۇلغىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تۈرتكە بولدى. بۇ تەرەققىياتلار تۈركىيەنى ئۇزۇن يىللارغىچە ئالدى بىلەن ئۆز ئىچكى مەسىلىلىرى بىلەنلا مەشغۇل بولۇپ كەلگەن دۆلەتتىن، مۇھىم رايونلۇق كۈچ ۋە يۈكسىلىۋاتقان دۇنياۋى سىياسەت ۋاسىتىچىسىگە ئايلاندۇردى. بۈگۈنكى تۈركىيە كىرىزىس مۇھىتىنىڭ بىر پارچىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇنى ئاشكارا شەكىلدە ئۆزگەرتىدىغان ئاكتىيورغا ئايلاندى.

بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، «ئانتاليا دىپلوماتىيە مۇنبىرى»نى تۈركىيەنىڭ مول دىپلوماتىك تەجرىبىسى، سىياسىي قابىلىيىتى ۋە تۈرلۈك خەلقئارالىق ئاكتىيورلار بىلەن ئورناتقان پۇختا ئالاقىسىنىڭ نامايەندىسى دەپ قاراشقا بولىدۇ. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان كىرىزىس ساھەلىرىدە تۈركىيە نۇرغۇن غەربىي ياۋروپا دۆلەتلىرىدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە پەرقلىنىدىغان مەۋقەدە تۇردى. نۇرغۇن ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۆز سىياسەتلىرىنى ئىسرائىلىيە بىلەن ماسلاشتۇرغان بولسا، ئەنقەرە خەلقئارا قانۇننىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىغا ۋە دىپلوماتىك ئەنئەنىلەرگە سادىق قېلىشنى نىشانلىدى.

مانا بۇ پىرىنسىپلىق تاشقى سىياسەت، ئىستراتېگىيەلىك جانلىقلىق ۋە دىپلوماتىك تەجرىبىنىڭ بىرىكىشى تۈركىيەگە يۇقىرى ئىناۋەت ۋە ئىشەنچ ئېلىپ كەلدى. ئەنقەرە بۇ ئارتۇقچىلىقىدىن پەقەت ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كىرىزىسلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈنمۇ پايدىلاندى. تۈركىيەنىڭ ئورنى ئۈچ ئاساسلىق تۈۋرۈك ئۈستىگە قۇرۇلغان: بىرىنچى، ئىزچىل ۋە سۈزۈك سىياسىي مەۋقە؛ ئىككىنچى، تارىخىي ئاساسقا ئىگە دىپلوماتىك قابىلىيەت؛ ئۈچىنچى، كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ھەربىي قۇدرىتى ۋە توسۇش كۈچى.

بۇ يىل بەشىنچى قېتىم ئۆتكۈزۈلگەن «ئانتاليا دىپلوماتىيە مۇنبىرى»نىڭ مۇۋەپپەقىيىتى بۇ تەرەققىياتنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارالىق قاتنىشىش، مۇزاكىرە قىلىنغان تېمىلارنىڭ كەڭلىكى ۋە مۇنبەرنىڭ ئېشىۋاتقان ئەھمىيىتى تۈركىيەنىڭ بارغانسېرى مۇستەقىل بىر دىپلوماتىك مەركەز سۈپىتىدە ئۆزىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مۇنبەر ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار بىر يەرگە جەم بولىدىغان ۋە يەر شارىۋى توقۇنۇشلار ئەنئەنىۋى غەرب قېلىپلىرىنىڭ سىرتىدا قايتىدىن مۇزاكىرە قىلىنىدىغان جايغا ئايلاندى.

* * * * *

يەر شارى دىپلوماتىيەسىدە ياۋروپا: شەكىللەندۈرگۈچىمۇ ياكى تاماشىبىنلامۇ؟

يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان كىرىزىسلارنىڭ كۆپىنچىسى ياۋروپاغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتمەكتە. رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئىسرائىلىيەنىڭ خەلقئارا تەرتىپ ۋە قانۇن ئۆلچەملىرىگە يەتكۈزگەن زىيىنى، ئىرانغا قىلىنغان ھۇجۇملار ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان ئېنېرگىيە كىرىزىسى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە ۋە مۇقىملىقىغا بىۋاسىتە زەربە بەرمەكتە. شۇنداقتىمۇ، ياۋروپانىڭ بۇ جەريانلاردىكى ئىپادىسى كىشىنى ئويغا سالىدۇ. ياۋروپا بۇ كىرىزىسلارنى ھەل قىلىش ياكى ئۇلارنىڭ نەتىجىسىگە ئۈنۈملۈك تەسىر كۆرسىتىش جەھەتتە مۇستەقىل بىر رول يارىتالمىدى.

ياۋروپانىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدىكى سىياسىي سالمىقىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قوللىشى بولمىسا ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنىڭ بەكلا چەكلىك ئىكەنلىكى ئەمدى ئاشكارا بىر ھەقىقەتتۇر. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلار مەسىلىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىيىتىگە نەزەر سالغىنىمىزدا، قىتئەنىڭ بارغانسېرى قۇرۇلمىلىق چەكلىمىلەر ئىچىدە قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز.

بىخەتەرلىك جەھەتتىن رۇسىيە بىلەن ئىقتىسادىي كۈچ سۈپىتىدە خىتاينىڭ ئوتتۇرىسىدا قىسىلىپ قالغان ياۋروپا، ئۆزىنىڭ مۇستەقىللىقىنى يوقىتىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ خىل شارائىتتا، يېڭى ھەمكارلاشقۇچى ئىزدەش بارغانسېرى تەخىرسىز بولماقتا. بۇ يەردە تۈركىيە ئەڭ مۇۋاپىق تاللاش سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئۇنىڭ قىتئەگە بولغان جۇغراپىيەلىك يېقىنلىقى، سىياسىي ھەرىكەت ئىقتىدارى ۋە مۇھىم توقۇنۇش رايونلىرىدىكى مەۋجۇتلۇقى، ياۋروپاغا قولدىن كەتكەن ھەرىكەت بوشلۇقىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش پۇرسىتىنى بېرىدۇ.

شۇڭا، مۇشۇنداق مەنپەئەتلەر تۇرۇپمۇ ياۋروپانىڭ تۈركىيە بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر ھەمكارلىق ئورنىتىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشى دىققەتنى قوزغىدى. يېڭى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئورنىغا، تۈركىيە بارغانسېرى رۇسىيە ۋە خىتايغا ئوخشاش ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي رىقابەتچىلىرى بىلەن بىر قاتارغا قويۇلماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى رەئىسى ئۇرسۇلا فون دېر لېيېننىڭ يېقىنقى باياناتلىرى بۇ يېڭى پوزىتسىيەنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى: ياۋروپا تۈركىيەنى ئۆز يېنىدا ئەمەس، بەلكى قارشىسىدا تۇرغۇزماقتا.

بۇ بايانات كېيىنچە تۈزىتىلگەن بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا ياۋروپانىڭ تۈركىيەگە تۇتقان ئاساسلىق پوزىتسىيەسىنى ئاشكارىلاپ قويدى. بۇ خىل قاراش جۇغراپىيەلىك سىياسىي رېئاللىقلار نۇقتىسىدىن بارغانسېرى مەنتىقىسىز كۆرۈنمەكتە. ئېنىقسىزلىق ئېشىۋاتقان ۋە تەسىر كۈچى ئاجىزلاۋاتقان بىر دەۋردە، ياۋروپانىڭ ئىدېئولوگىيەلىك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن تۈركىيەدىن يىراقلىشىشىنى چۈشىنىش تەس. ياۋروپا ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلىرىنى قايتىدىن باھالىشى ۋە ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشى كېرەك. چۈنكى تۈركىيە بىلەن باراۋەر شەرتلەر ئاستىدا ھەمكارلىشىش قىتئە ئۈچۈن بىر تاللاشلا ئەمەس، بەلكى بىر مەجبۇرىيەتتۇر. لېكىن بۇ پوزىتسىيە ئۆزگىرىشى ئۈچۈن ۋاقىت چەكلىك. يەر شارى تەرتىپى ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىۋاتقانلىقتىن، ياۋروپانىڭ ھەرىكەت بوشلۇقى تېخىمۇ تارايماقتا.