ئىراننىڭ ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى بىلەن قويۇق مۇناسىۋىتى بولغان دۇنياغا داڭلىق ۋېيزمان ئىنستىتۇتىغا قاراتقان ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى، ئىسرائىلىيەگە: «سىلەر بىزنىڭ ئالىملىرىمىزغا ھۇجۇم قىلساڭلار، بىزمۇ سىلەرنىڭ ئالىملىرىڭلارغا ھۇجۇم قىلىمىز»دىن ئىبارەت ئېنىق سىگنال بەردى.
يەكشەنبە كۈنى سەھەردە، ئىراننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ئىسرائىلىيە زېمىنىغىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئىپتىخارىنىڭ يۈرىكىگىمۇ كېلىپ تەگدى.
ھاياتلىق ئىلمى، فىزىكا ۋە خىمىيە ساھەسىدىكى نەچچە ئون يىللىق تەتقىقاتلىرى بىلەن دۇنياغا تونۇلغان تەتقىقات مەركىزى — ۋېيزمان ئىلىم-پەن ئىنستىتۇتى بىۋاسىتە ھۇجۇمغا ئۇچراپ، ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران بولدى. ئىسرائىلىيەلىك ئەمەلدارلار ۋە ئالىملار بۇ ھۇجۇمنى تاكتىكىلىق ھەم سىمۋوللۇق مەنىدىكى زور بىر زەربە دەپ سۈپەتلىدى.
پىروفېسسور ئورېن شۇلدىنېر 16 يىللىق تەجرىبىخانىسىنىڭ خارابىسى يېنىدا تۇرۇپ: «ئۇلار بىزنىڭ ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئەڭ قىممەتلىك گۆھىرىمىزگە زىيانكەشلىك قىلدى. بۇ، ئۇلار ئۈچۈن ئەخلاقىي بىر غەلىبە» دېدى.
ھۇجۇمدا ھېچكىم قازا قىلمىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ زىيىنى ئىنتايىن ئېغىر بولدى. ئىككى بىناغا بىۋاسىتە بومبا تەگدى؛ ئۇلارنىڭ بىرى ھاياتلىق ئىلمى تەجرىبىخانىلىرى، يەنە بىرى تېخى قۇرۇلۇش قىلىنىۋاتقان بىنا ئىدى. ھۇجۇمدا كەم دېگەندە ئون نەچچە باشقا بىنامۇ زىيانغا ئۇچرىدى؛ ئەينەكلىرى چېقىلدى، پولات قۇرۇلمىلار ئېگىلىپ، ئىلغار تەتقىقات مۇھىتلىرى خارابىلىككە ئايلاندى.
پىروفېسسور سارېل فلېيىشمان: «بۇ نۇرغۇن كىشىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئەجرى ئىدى. بەزى تەجرىبىخانىلار تولۇق مەنىدە يوقىتىلدى. ھەقىقەتەن، ھېچنېمە قالمىدى» دېدى.
ئىران ۋەزىيەت تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتتى
نەچچە يىلدىن بۇيان، ئىسرائىلىيە ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسىنى ئاقسىتىش ياكى توسۇش مەقسىتىدە، ئىرانلىق يادرو ئالىملىرىغا مەخپىي سۇيىقەستلەرنى قىلىپ كەلگەنىدى. بۇ قېتىمقى ھۇجۇم ئارقىلىق، ئىران ئىسرائىلىيەنىڭ ئۆز ئالىملىرىغا ھۇجۇم قىلىشىنى ئورۇنلۇق بىر ئىش دەپ قارايدىغانلىقىنى نامايان قىلدى.
1934-يىلى قۇرۇلغان ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ تۇنجى پىرېزىدېنتىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن ۋېيزمان ئىنستىتۇتى، دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تەتقىقات مەركەزلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئىسرائىلىيەنىڭ تۇنجى كومپيۇتېرىنى ياسىغان ھەمدە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى، بولۇپمۇ ئېلبىت سىستېمىس (Elbit Systems) مۇداپىئە شىركىتى بىلەن ھەمكارلىشىپ كەلگەن. ئانالىزچى يوېل گۇزانسكىينىڭ قارىشىچە، دەل مۇشۇ باغلىنىش ئىنستىتۇتنىڭ زەربە ئوبيېكتى قىلىنىشىدىكى سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
گۇزانسكىي مۇنداق دەيدۇ: «بۇ ئىنستىتۇت ئىسرائىلىيەنىڭ ئىلىم-پەن تەرەققىياتىنىڭ سىمۋولى. ئىران بولسا ‹سىلەر بىزنىڭ ئالىملىرىمىزغا ھۇجۇم قىلساڭلار، بىزمۇ سىلەرنىڭ ئالىملىرىڭلارغا ھۇجۇم قىلىمىز› دېگەن ئۇچۇرنى يوللىماقتا.»
بۇ، ئىراننىڭ ۋېيزمان بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئالىملارغا ھۇجۇم قىلماقچى بولغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن تۇنجى ۋەقە ئەمەس. 2023-يىلى ئىسرائىلىيە دائىرىلىرى ئىران بىلەن چېتىشلىقى بار دەپ قارالغان بىر قەستلەش پىلانىنى، يەنى مەكتەپ رايونىدا ياشايدىغان بىر يادرو ئالىمىنى كۆزىتىپ ئۆلتۈرۈش سۇيىقەستىنى بىتچىت قىلغانىدى. ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي قۇددۇستىن بىر قانچە پەلەستىنلىك گۇماندار پىلان ئىشقا ئېشىشتىن بۇرۇن قولغا ئېلىنغانىدى.
لېكىن، بۇ قېتىمقى ھۇجۇم ئىلگىرىكى سۇيىقەستلەردىن ھالقىپ كەتتى. شۇلدىنېر خارابىلىك ئارىسىدا مېڭىۋېتىپ، ئاۋازى تىترىگەن ھالدا مۇنداق دېدى: «قۇتقۇزغۇدەك ھېچنېمە قالمىدى. ھېچقانداق ئىز قالمىدى. بارلىق تەتقىقاتلىرىمىز توختاپ قالدى. بۇنى قايتا قۇرۇشقا نەچچە يىل كېتىدۇ.»
مەكتەپ رايونى تېخىچە تاقاق بولغاچقا، ئالىملار تەتقىقاتلىرىنى قاچان ۋە قانداق داۋاملاشتۇرالايدىغانلىقىنى مۆلچەرلىيەلمەيۋاتىدۇ. ۋەيرانىچىلىقتىن ھالقىپ، بۇ ئۆزئارا ھۇجۇملار توقۇنۇشتا يېڭى بىر باسقۇچنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ — توقۇنۇش مەيدانى ئەمدى پەقەت ھەربىي قوراللار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئەقىل-ئىدىراكلار بىلەنمۇ گىرەلىشىپ كەتتى.
شۇلدىنېر: «بۇ بىز يارىتىۋاتقان ئىلىم-پەنگە قىلىنغان ئىنتايىن ئېغىر زىيانكەشلىك» دېدى.
