ئوتتۇرا شەرقتە داۋاملىشىۋاتقان ئامېرىكا، ئىسرائىلىيە ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش ئاللىبۇرۇن ئۈچىنچى ھەپتىسىگە قەدەم قويدى ھەمدە پۈتۈن دۇنياغا تەسىر كۆرسىتىۋاتقان زور كىرىزىسقا ئايلاندى. ئۇنداقتا، بۇ ئۇرۇشنىڭ بىرەر غالىبى بولۇشى مۇمكىنمۇ؟ بابا ئۆمەرنىڭ TRT World ئۈچۈن يازغان «ئامېرىكا بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان ئۇرۇشى ھېچقانداق تەرەپكە ئېنىق غەلىبە ئېلىپ كەلمەيدۇ» ناملىق ئانالىزى...

توقۇنۇشنىڭ جەريانى ۋە ھازىرقى ۋەزىيەت

28-فېۋرال كۈنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيە ئىرانغا قارىتا ئورتاق ھۇجۇم باشلاپ، تېھراننىڭ دىنىي رەھبىرى ئەلى خامېنېينى ئۆز ئىچىگە ئالغان 1300 دىن ئارتۇق ئەمەلدار، ھەربىي خادىم ۋە پۇقرانىڭ ھاياتىغا زىمىن بولغاندىن كېيىن، ئىران بۇ ۋەزىيەتكە دەرھال جاۋاب قايتۇردى. ئىران تەرەپ ئىسرائىلىيەنى، رايوندىكى ئامېرىكا بازىلىرىنى ۋە پارس قولتۇقىدىكى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى، جۈملىدىن پۇقراۋى ئۇل ئەسلىھەلەرنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار بىلەن بومباردىمان قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، تېھران ھورمۇز بوغۇزىدىكى ئېنېرگىيە قاتنىشىنى توسۇپ قويۇپ، يەر شارى ئېنېرگىيە بازارلىرىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتتى.

دۈشەنبە كۈنىگە، يەنى ئۇرۇشنىڭ ئۈچىنچى ھەپتىسىگە كەلگەندە، ھەر ئىككى تەرەپ ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى چەكتىكى قاتتىق مەۋقەسىنى ساقلاپ كەلدى. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ جىددىي ئۇرۇش توختىتىش سۆھبىتىنى رەت قىلىدىغان تۈرلۈك باياناتلارنى ئېلان قىلدى. ئۇ ئىراننىڭ ئۇرۇش توختىتىشقا قىزىقىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى، ئەمما ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېتەرلىك بولمىغان شەرتلەر سەۋەبىدىن سۆھبەتنى قوبۇل قىلىشقا تېخى تەييار ئەمەسلىكىنى قەيت قىلدى.

يەنە بىر تەرەپتىن، ئىرانلىق ئەمەلدارلار ئۇرۇش توختىتىش ياكى سۆھبەت ئۆتكۈزۈش تەلىپىدە بولمىغانلىقىنى، ئالدى بىلەن ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ ئاخىرلىشىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، ترامپنىڭ سىياسىتىگە پۈتۈنلەي زىت پوزىتسىيە تۇتتى.

«نە ئۇرۇش توختىتىش، نە كۆرۈشۈش»

ئىران تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئابباس ئاراقچى دۈشەنبە كۈنى تېھراننىڭ ئۇرۇشنى سۆھبەت يولى بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىۋاتقانلىقىغا دائىر دەۋالارنى «خىيال مەھسۇلى» دەپ ئاتىدى. ئۇ ئەتىگەن سائەتلەردە ئىجتىمائىي تاراتقۇدا ئورتاقلاشقان ئۇچۇرىدا، دۆلىتىنىڭ «نە ئۇرۇش توختىتىش، نە كۆرۈشۈش» كۇيىدا ئەمەسلىكىنى بىلدۈردى. ئاراقچى X سۇپىسىدا ئېلان قىلغان ئۇچۇرىدا: «كۈچلۈك قوراللىق قوشۇنلىرىمىز، ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ ھەم ئامېرىكالىقلارغا ھەم ئىرانلىقلارغا مەجبۇرىي تاڭغان قانۇنسىز ئۇرۇشىنىڭ خاتا ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ ھەرگىز تەكرارلانماسلىقى كېرەكلىكىنى چۈشەنگۈچە ھۇجۇم قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ» دېدى.

خەلقئارا كىرىزىس گۇرۇپپىسى (ICG) ئىران پىلانىنىڭ دىرېكتورى ئەلى ۋائىزنىڭ قارىشىچە، بۇ ئۇرۇش بارغانسېرى ھېچكىم ئېنىق غەلىبە قىلالمايدىغان، ئەمما سەمىمىيەت بىلەن ئېيتقاندا، ھەممە ئادەم زىيان تارتىدىغان بىر توقۇنۇشقا ئايلانماقتا. ئەلى ۋائىز TRT World غا ئەۋەتكەن باياناتىدا مۇنداق دېدى: «ئىراننىڭ يادرو كەلگۈسىدىن تارتىپ رايوننىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغىچە بولغان ئەڭ قىيىن مەسىلىلەرنى ئۈستەلدە ھەل قىلىنماي قالدۇرۇپ قويىدىغانلىقى ئۈچۈن، جىددىي بىر ئۇرۇش توختىتىش ئاجىز، كەمتۈك ۋە سىياسىي جەھەتتىن قانائەتلىنەرلىك بولمايدۇ؛ شۇنداقتىمۇ، ئەڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق يول يەنىلا مۇشۇدۇر».

ھەر قايسى تەرەپلەرنىڭ غەلىبە تەشۋىقاتى

خەلقئارا كىرىزىس گۇرۇپپىسىنىڭ ئەڭ يېڭى دوكلاتىغا قارىغاندا، توقۇنۇشلار ئامېرىكا، ئىسرائىلىيە ۋە ئىرانغا ھەم پايدا ھەم زىيان ئېلىپ كەلدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسى، «ئەھۋال تېخىمۇ ناچارلىشىشتىن بۇرۇن تېز ھەرىكەت قىلىش» شەرتى بىلەن، توقۇنۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن يېتەرلىك ئۇتۇق قازانغانلىقىنى دەۋا قىلالايدىغان ۋەزىيەتتە تۇرماقتا.

دوكلاتتا مۇنداق دېيىلدى: «ۋاشىنگتوننىڭ تەشۋىقاتى — بۇ ئىسرائىلىيەنىڭ ئۇتۇقلىرى ئۈچۈنمۇ ئوخشاشلا كۈچكە ئىگە — ئامېرىكا بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ بىرلەشمە ئوت كۈچىنىڭ ئىراننىڭ يادرو، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ئىقتىدارىغا قانچىلىك زور زىيان يەتكۈزگەنلىكىگە مەركەزلىشىدۇ». بۇنىڭ ئەكسىچە، توقۇنۇشنىڭ داۋاملىشىشى ئۆسۈپ كەتكەن يېقىلغۇ باھاسى ۋە سىياسىي قىيىنچىلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ ئېغىر ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىقلارغا يول ئېچىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا.

دوكلاتتا يەنە مۇنداق دەپ كۆرسىتىلدى: «ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىمۇ بىر غەلىبە تەشۋىقاتىدا بولالايدۇ: ئۇ كۈچلۈك بىر ھۇجۇمدىن ئامان قالغان، ئۆزىنىڭ چىدامچانلىقىنى كۆرسەتكەن ۋە دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقىنى بۇزالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان بولىدۇ؛ ئۇرۇش قايتا باشلانغان ئەھۋالدا، ئازابنىڭ ھەممە يەرگە يېيىلىدىغانلىقى ھەققىدە سىگنال بېرىدۇ».

بۇنىڭدىن باشقا: «بۇنىڭغا جاۋابەن، توقۇنۇش داۋاملاشقان ھەر بىر كۈن تېخىمۇ ئېغىر ۋەيرانچىلىق، ئېشىۋاتقان تالاپەت ۋە قوشنىلاردىن كېلىدىغان ئەيىبلەش دېمەكتۇر. قوشنا دۆلەتلەر ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ، تېھراننىڭ ئاساسلىق نىشانىغا ئايلىنىپ قالغانلىقى ئۈچۈن غەزەپلەنمەكتە، شۇڭا كەلگۈسىدە جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش رولىنى ئويناشقا قىزىقماسلىقى مۇمكىن». ۋائىز تېخىمۇ ئېنىق بىر نەتىجىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ «ئاددىيلا مۇمكىن ئەمەسلىكى»نى تەكىتلىدى.

ھۆكۈمەتلەرنىڭ خەۋپنى ئازايتىش تىرىشچانلىقى

جىددىيچىلىكنىڭ پەسىيىشىگە ئائىت ھېچقانداق ئالامەتنىڭ كۆرۈلمەسلىكى ۋە دىپلوماتىك ئۈمىدنىڭ ئازىيىشى بىلەن، توقۇنۇشنىڭ بېكىنمە ھالەتتە داۋاملىشىش خەۋپى كۈچەيمەكتە.

خەلقئارا كىرىزىس گۇرۇپپىسى مۇتەخەسسىسى ۋائىز مۇنداق دېدى: «ئامېرىكا بىلەن ئىسرائىلىيە ئىرانغا زور زىيان يەتكۈزەلەيدۇ، ئەمما بۇ توقۇنۇشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي نەتىجىلىرىنى بومباردىمان قىلىش يولى بىلەن يوقىتالمايدۇ. ئىران بولسا ئۆز نۆۋىتىدە رەقىبلىرىنى ھەربىي جەھەتتىن مەغلۇپ قىلالمايدۇ؛ ئەمما ئۇرۇش مەيدانىنى كېڭەيتەلەيدۇ، چىقىمنى ئېغىرلاشتۇرالايدۇ ۋە ئۇلارنى روشەن غەلىبىدىن مەھرۇم قالدۇرالايدۇ». مەزكۇر مۇتەخەسسىس توقۇنۇشنىڭ «جىددىيچىلىكنى ئەۋجىگە چىقىرىش لوگىكىسى دىپلوماتىيە ئۈچۈن قالغان ئەڭ ئاخىرقى بوشلۇقنىمۇ ئىگىلىۋېلىشتىن بۇرۇن» توختىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.

خەلقئارا كىرىزىس گۇرۇپپىسى يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر ۋە ئورگانلار پىلانىنىڭ دىرېكتورى رىچارد گوۋاننىڭ قارىشىچە، تېھراننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى دۇنيا مىقياسىدىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ خەلقىنى ۋە ئۇل ئەسلىھەلەرنى تەھدىتكە ئۇچراتقان بولسىمۇ، بۇ ھۆكۈمەتلەر ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن باشلانغان توقۇنۇش جەريانىدا دىپلوماتىك مەۋقە تۇتۇشتا قىينالماقتا.

گوۋان بىر باياناتىدا مۇنداق دېدى: «بۇ يەر شارى خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي نەتىجىلىرى بولغان بىر ئۇرۇش، ئەمما دۇنيا مىقياسىدىكى ھۆكۈمەتلەر خەۋپنى ئازايتىشقا ۋە توقۇنۇشنىڭ قانۇنىيلىقى مەسىلىسىدە ئامېرىكىنىڭ ئۆزگىرىشچان ھاكىمىيىتى بىلەن تالاش-تارتىش قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشقا تىرىشماقتا. گىرېنلاندىيە مەسىلىسىدە يۇقىرى ئاۋازدا سۆزلىگەن نۇرغۇن ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئوتتۇرا شەرق ھەققىدىكى باھالىرىنى يۇمشاتتى».

گوۋان يەنە: «نۇرغۇن دۆلەتلەر ئىراننىڭ ھۇجۇملىرىنى ئەيىبلەۋاتىدۇ، ئەمما ئۆرلەۋاتقان نېفىت باھاسى ئالدىدا ئىراننىڭ يىمىرىلىشى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەتىجىلەردىن قورقۇۋاتىدۇ» دېدى. گوۋان سۆزىنى خۇلاسىلەپ: «ۋاشىنگتوننىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان بىر توقۇنۇشقا سۆرەپ كىرىلىشى ھەر ئىككىلىسىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن بولسىمۇ، خىتاي ۋە رۇسىيە ئىراندىن ئىبارەت دوستلىرىغا ياردەم بېرىشنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكا بىلەن دىپلوماتىك يوللارنى ئوچۇق تۇتۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويماقتا» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.