يۇنېسكونىڭ 2025-يىلى 3-نويابىر ئۆتكۈزۈلگەن 43-قېتىملىق ئومۇمىي يىغىنىدا ماقۇللانغان تارىخىي قارار بىلەن تۈرك تىللىرى «قەدىمكى مەدەنىيەت مىراسى» دەپ قوبۇل قىلىنغان ئىدى. بۇ قاراردىن كېيىن، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى مەدەنىيەت ۋە ساياھەت مىنىستىرلىقى بىلەن تۈرك تىل ئورگىنىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئاتاتۈرك مەدەنىيەت، تىل ۋە تارىخ ئالىي ئورگىنىدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ پائالىيەت؛ ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنى، ئالىملارنى ۋە تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىدىن كەلگەن دىپلوماتىك ۋەكىللەرنى بىر يەرگە جەم قىلدى.

پىروگرامنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا سۆز قىلغان مەدەنىيەت ۋە ساياھەت مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى دوكتور سەردار چام، تۈرك تىلىنىڭ پەقەت ئالاقە قورالى بولۇپلا قالماي، بەلكى بۈيۈك بىر مەدەنىيەت كۆۋرۈكى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. چام ئەنقەرەدە ياندۇرۇلغان بۇ مەشئەلنىڭ تۈرك دۇنياسىدىكى مەدەنىيەت جىپسىلىقىنى تېزلىتىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

«ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىنمۇ تۈرك تىلى ئۆز ماھىيىتىنى ساقلىدى»

ئېچىلىش نۇتۇقلىرىدىن كېيىن باشلانغان يىغىندا سۆز قىلغان مەشھۇر تۈركشۇناس پىروفېسسور دوكتور ئەخمەت بىجان ئەرجىلاسۇن تۈرك تىلىنىڭ تارىخىي ئىزچىللىقىغا دىققەتنى تارتتى. ئەرجىلاسۇن تۈركچەنىڭ «بايانچور يازمىلىرىدىن باشلاپ، شەرقىي تۈركىستاندا قەغەزگە يېزىلغان مىڭلىغان ھۆججەتلەر بىلەن 8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە ئۈزۈلمەي داۋام قىلغانلىقى»نى بىلدۈرۈپ، بۇ جەرياننىڭ ئىسلام دىنىنىڭ قوبۇل قىلىنىشى بىلەن يېڭى بىر باسقۇچقا ئۆتكەنلىكىنى ئىپادىلىدى.

ئەرجىلاسۇن تۈركلەرنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى بىلەنلا قۇرئان كەرىمنى ئۆز تىلىغا تەرجىمە قىلىشقا باشلىغانلىقىنى تەكىتلەپ: «قاراخانىيلار دەۋرىدىكى تەرجىمىلەردە 'ئاللاھ' سۆزى بىۋاسىتە 'تەڭرى' دەپ ئېلىنغان. مەسىلەن، 'لىللاھ' ئىپادىسى 'تەڭرىگە' دەپ تەرجىمە قىلىنغان. 'قۇتادغۇ بىلىك' ۋە 'دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك' قاتارلىق ئېسىل ئەسەرلەر بىلەن تىلىمىز ئۆز مەۋجۇدىيىتىنى كۈچلۈك ھالدا ساقلاپ كەلگەن» دېدى. ئەرجىلاسۇن يەنە، تۈركىيەدىن كېيىن ئەڭ كۆپ تۈرك نوپۇسىنىڭ ئىراندا ياشايدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ سانىنىڭ تەخمىنەن 40 مىليون ئەتراپىدا ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

«مەدەنىيەت يېزىق بىلەن باشلىنىدۇ: ئاتالغۇ خاتالىقىدىن قايتىش كېرەك»

پروفېسسور دوكتور ئەخمەت بۇران بولسا، تۈرك تارىخىغا ئائىت مۇقىملاشقان غەرب قاراشلىرى ۋە ئاتالغۇ (تېرمىنولوگىيە) مەسىلىلىرىنى تىلغا ئالدى. بۇران ئورخۇن يازمىلىرىنىڭ ئوقۇپ چۈشىنىلىشى بىلەن تۈركلەرنىڭ پەقەت كۆچمەن جەمئىيەت ئەمەسلىكىنىڭ، ئەكسىچە ئولتۇراقلاشقان ۋە مەدەنىيەتلىك بىر مىللەت ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتلانغانلىقىنى بىلدۈرۈپ: «مەدەنىيەت يېزىق بىلەن باشلىنىدۇ، بىزنىڭ يېزىق تىلى تارىخىمىز ئىسلام دىنىدىن خېلى بۇرۇنقى دەۋرگە تۇتىشىدۇ» دېدى.

تىلشۇناسلىقتىكى ئاتالغۇلار مەسىلىسىدە «مىللىي بىر پوزىتسىيە»نى ساقلاش كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلغان بۇران، تىللارنىڭ كىملىكىنىڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي مەۋجۇدىيىتى بىلەن بەلگىلىنىپ قالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇران: «'قاراخانلىقچە' ياكى 'ئۇيغۇرچە' دېگەندەك ئاتالغۇلارنىڭ ئورنىغا، خۇددى 1876-يىلدىكى ئوسمانلى ئاساسىي قانۇنىدا ياكى مەھمۇد كاشىغەرىينىڭ ئەسەرلىرىدە ئۆتكەندەك، تىلىمىزنىڭ نامىنىڭ ھەمىشە 'تۈركچە' ئىكەنلىكىنى تەكىتلىشىمىز كېرەك. غەرب ئالىملىرىنىڭ توغرا قاراشلىرىنى قوبۇل قىلغان ھالدا، خاتا ئاتالغۇلارنى تۈزىتىش بىزنىڭ بۇرچىمىزدۇر» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.

«160 مىليونلۇق مۇستەقىل كۈچ ۋە مەدەنىي ئاڭ»

يىغىننىڭ ئاخىرقى قىسمىدا سۆز ئالغان پىروفېسسور دوكتور مۇستافا ئۆنەر 15-دېكابىرنىڭ ئەھمىيىتى ۋە ۋىلھېلم تومسېننىڭ 1893-يىلى قەدىمكى تۈرك يېزىقىنى ئوقۇپ چۈشىنىشى پەيدا قىلغان تەسىر ئۈستىدە نۇقتىلىق توختالدى. ئۇ تومسېننىڭ تاشلاردىن ئوقۇغان «تۈرك» نامىنىڭ، 1923-يىلى قۇرۇلغان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى بىلەن گۈللەنگەنلىكىنى راۋاجلانغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ياۋرو-ئاسىيا جۇغراپىيەسىدىكى 160 مىليوندىن ئارتۇق نوپۇسقا ئىگە مۇستەقىل تۈرك دۇنياسىنىڭ بىر چوڭ كۈچ ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتكەن ئۆنەر، مەدەنىيەت ياتلىشىشى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ: «بىز داستانلار ۋە ئەپسانىلەردەك بۈيۈك بايلىقلارغا ئىگە، لېكىن بالىلىرىمىزنى ئۆز مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئورنىغا 'ھارى پوتتېر' قاتارلىق مودا مەدەنىيەت مەھسۇلاتلىرىنى ئوقۇشقا ئىلھاملاندۇرۇۋاتىمىز» دېدى ۋە ئۆز مەدەنىيەت خەزىنىمىزگە قايتىشىمىزنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلىدى.

پائالىيەت قاتناشقۇچىلارنىڭ خاتىرە سۈرەتكە چۈشۈشى ۋە 15-دېكابىرنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى يىللاردا تۈرك دۇنياسىدا بىر بايرام كەيپىياتىدا تەبرىكلىنىشى ئۈمىدى بىلەن ئاخىرلاشتى.