پەيشەنبە (2026-يىلى 6-ئاۋغۇست) كۈنى، ياپونىيەنىڭ غەربىگە جايلاشقان خىروشىما شەھىرىدە ئامېرىكانىڭ ئاتوم بومبىسى تاشلانغانلىقىنىڭ 81 يىللىقى خاتىرىلەندى. شەھەر باشلىقى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۇرۇش قوزغىغانلىقىنى تەنقىد قىلدى ۋە ئۇلارنىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشنى «ئۇرۇش قىلىش نىيىتىدىن ياندۇرۇش ئۇسۇلى» سۈپىتىدە يوللۇق كۆرسىتىشتىن توختاشقا چاقىردى.
خىروشىما شەھەر باشلىقى كازۇمى ماتسۇي مۇنداق دېدى: «يادرو قوراللىرى ئىنسانىيەتكە سەل قاراش ۋە ئۆز گۈللىنىشى ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشنى قوبۇل قىلىش، زوراۋانلىق بىلەن ئۆچ ئېلىش دەۋرىيلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىگە ئىگە. بۇ ئاخىرىدا يەنە بىر خىروشىما ياكى ناگاساكىنىڭ مەيدانغا كېلىشى بىلەن نەتىجىلىنىشى مۇمكىن.»
ئۇ خىروشىما تىنچلىق خاتىرە باغچىسىدا ئوقۇغان تىنچلىق خىتابنامىسىدە، بەك كۆپ سىياسىي رەھبەرلەرنىڭ يادرو قورالىنىڭ «ئۇرۇش قىلىش نىيىتىدىن ياندۇرۇش» كۈچىنى يەنىلا رېئال ئۇسۇل دەپ قارايدىغانلىقىنى ۋە زوراۋانلىقنى قانۇنلاشتۇرىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ «يادرو قورالى بولمىغان دۇنيا نىشانى» دىن تېخىمۇ يىراقلاشتۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ئۇ يەنە ھەر بىر پۇقرانى ئۆتمۈشتىن ساۋاق ئېلىپ ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى.
مۇراسىمغا، ئامېرىكا ۋە ئىران قاتارلىق 120 گە يېقىن دۆلەت ۋە رايوننىڭ ۋەكىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەخمىنەن 50 مىڭ كىشى قاتناشتى. ئەتىگەن 8 دىن 15 مىنۇت ئۆتكەندە (ئامېرىكا B-29 ئايروپىلانى شەھەرگە بومبا تاشلىغان ۋاقىت)، تىنچلىق قوڭغۇرىقى چېلىنىپ، بىر مىنۇت سۈكۈتتە تۇرۇلدى.
تۇنجى قېتىم باش ۋەزىر سۈپىتىدە خاتىرىلەش پائالىيىتىگە قاتناشقان سانائې تاكائىچى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك ئەھدىنامىسى رامكىسى ئىچىدە، يادرو قورالى ھەرگىز ئىشلىتىلمەيدىغان دۇنيانى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن «رېئال ئۇسۇل» دىن پايدىلىنىدىغانلىقلىرىنى ئېيتتى.
بۇ يىللىق مۇراسىم تاكائىچىنىڭ «ئۇرۇش قىلىش نىيىتىدىن ياندۇرۇش كۈچى» ئىدىيەسىنى قوللايدىغان «قاتتىق قول» ھۆكۈمىتىنىڭ، بۇ يىل ئاخىرىدا يېڭى بىخەتەرلىك ۋە مۇداپىئە پىلانلىرىنى تۈزگەندە، ياپونىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى «ئۈچ پىرىنسىپ» (يادرو قورالى ياسىماسلىق، ساقلىماسلىق ۋە دۆلەتتە بولۇشقا رۇخسەت قىلماسلىق) نى بوشاشتۇرۇشى مۇمكىن، دېگەن پەرەزلەر كۆپەيگەن مەزگىلگە توغرا كەلدى.
مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارTRT World - 80 years after Hiroshima, the nuclear threat still looms
ئۈچ پىرىنسىپ
تاكائىچى بۇ پىرىنسىپلارنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشنى، جۈملىدىن ئۈچىنچى پىرىنسىپ بولغان «يادرو قوراللىرىنىڭ دۆلەتكە كىرگۈزۈلىشىگە رۇخسەت قىلماسلىق» ماددىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش ئېھتىماللىقىنى تەشەببۇس قىلىپ كەلمەكتە. ئۇ ياپونىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئۈچ يادرو پىرىنسىپىنى ساقلاپ كەلگەنلىكىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، ئەمما كەلگۈسىدىمۇ بۇ سىياسەتتە داۋاملىق چىڭ تۇرىدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق ۋەدە بەرمىدى.
ئاتوم بومبىسى تاشلانغاندا ئامان قالغانلار خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، جۈملىدىن ياپونىيەنىڭ «ئۇرۇش قىلىش نىيىتىدىن ياندۇرۇش كۈچى» ئۈچۈن يادرو قورالىغا ئىگە بولۇشنى قوللىشىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىدىن ئەپسۇسلىنىدىغانلىقلىرىنى ۋە ئەنسىرەيدىغانلىقلىرىنى بىلدۈردى.
ياپونىيە ئامېرىكانىڭ يادرو كۈنلۈكىنىڭ قوغدىشى ئاستىدا بولۇپ، ۋاشىنگتوندىن قوغداش ۋەدىسىنى كۈچەيتىشنى قايتا-قايتا تەلەپ قىلىپ كەلگەن. شۇ سەۋەبتىن، ياپونىيە ھۆكۈمىتى ئاتوم بومبىسى تاشلانغاندا ئامان قالغانلارنىڭ «يادرو قوراللىرىنى چەكلەش ئەھدىنامىسى» نى ئىمزالاش ياكى كۆزەتكۈچى سۈپىتىدە يىغىنلارغا قاتنىشىش تەلىپىنى رەت قىلىپ كەلمەكتە.
1945-يىلى 6-ئاۋغۇست خىروشىماغا تاشلانغان ئاتوم بومبىسى شەھەرنى ۋەيران قىلىپ، 140 مىڭ ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولغان ئىدى. ئۈچ كۈندىن كېيىن ناگاساكىغا تاشلانغان ئىككىنچى بومبا بولسا، 70 مىڭ ئادەمنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى. ياپونىيەنىڭ 15-ئاۋغۇست تەسلىم بولۇشى بىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقان ئىدى.
كۈنىمىزدە ئاتوم بومبىسى تاشلانغاندا تىرىك قالغانلارنىڭ سانى 91 مىڭ 105 كە چۈشۈپ قالغان بولۇپ، بۇ ئەسلىدىكى ساننىڭ تۆتتىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە يېشى 86 دىن ئاشتى. ئۇلار ئەسلىمىلەرنىڭ غۇۋالىشىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ، چۈنكى ئەڭ ياش ئامان قالغانلارمۇ بومبا تاشلانغان ۋاقىتتا بۇ ۋەقەنى ئېنىق ئەسلىيەلمەيدىغان دەرىجىدە بەك كىچىك ئىدى.
مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارTRT World - Hiroshima atomic bomb survivors speak out 72 years on
